محققان دانشگاه «کپنهاگ» و دانشگاه «لوند» به کشف کرمی شگفتیانگیز دست یافتهاند که توانایی بیناییاش با پستانداران قابل مقایسه است و گمان میکنند ممکن است زبانی پنهان داشته باشد که تنها برای گونههای خود قابل مشاهده باشد.
کرم وانادیس دارای چشمان بسیار بزرگی است. به طور دقیق، اگر چشمهای انسان نسبت به نسبت به اندازه چشمهای این کرم دریایی مدیترانهای عظیم بود، برای جابجایی ۱۰۰ کیلوگرم اضافهوزن به یک چرخ دستی بزرگ و بازوهای قدرتمند نیاز داشتیم.
بر اساس اطلاعات منتشر شده در استیدی، چشمان این کرم تقریباً بیست برابر از دیگر بخشهای سر آن سنگینی بیشتری دارند و این ویژگی در بدن ریز و شفاف این موجود دریایی به طرز عجیبی نامتناسب جلوه میکند.
کرمهای وانادیس به طور خاص در اطراف جزیره ایتالیایی پونزا، که در غرب ناپل واقع شده است، شناسایی میشوند. آنها موجوداتی شبزی هستند و در طول روز به طور کامل از دید خارج میشوند. اما سؤالی که باقی میماند این است که این کرمها چگونه در تاریکی شب با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند و این روش چه منافع و کارکردهایی دارد؟
آندرس گارم(Anders Garm)، زیستشناس عصبی و دریایی از گروه زیستشناسی دانشگاه کپنهاگ، میگوید: ما به بررسی این معما پرداختهایم که چرا یک کرم شفاف و تقریباً نامرئی که در تاریکی شب تغذیه میکند، اینگونه تکامل یافته و چشمان بزرگی بدست آورده است. هدف اولیه ما این بود که دریابیم آیا این چشمان بزرگ واقعا به بهبود بینایی این کرم کمک میکنند یا خیر.
معلوم شد که بینایی وانادیس فوقالعاده است. تحقیقات نشان میدهد که این کرم میتواند از چشمانش برای ردیابی اجسام کوچک و دنبال کردن حرکات آنها استفاده کند.
این واقعاً جالب است زیرا چنین قابلیتهایی معمولاً مختص مهرهداران، بندپایانی مانند حشرات و عنکبوتها، و سرپایانی چون اختاپوس و ماهی مرکب است. این اولین بار است که چنین بینایی پیشرفتهای فراتر از این گروهها مشاهده میشود. در واقع، تحقیقات ما تأیید میکند که این کرم دارای دیدی استثنایی است. گارم میگوید که علیرغم اینکه این یک موجود نسبتاً ساده با مغز کوچک است، بینایی آن با چشم موشها برابری میکند.
این ویژگی بینایی و قدرت دید منحصر به فرد این کرم را در دنیای حیوانات متمایز میکند. تمرکز این محقق بر درک نحوه عملکرد سیستمهای عصبی ساده و قابلیتهای پیچیده آنهاست.
نور فرابنفش و زبان مخفی
در حال حاضر، محققان در پی کشف عواملی هستند که باعث شده است این کرم به چنین توانایی بینایی بالا برسد. بخشهای دیگر بدن کرمها به استثنای چشمانشان که برای عملکرد دید به نور نیاز دارند، به طور شفاف دیده میشوند. با توجه به این که دیده شدن ممکن است برای وانادیسها هزینههایی به همراه داشته باشد، باید دلیل تکاملی قابل توجهی برای وجود این چشمان بزرگ وجود داشته باشد که مزایای آن بر پیامدهای منفی آن غالب باشد.
هنوز مشخص نیست که این کرمها از این چشمان بزرگ چه بهرهای میبرند، به ویژه از آن رو که آنها موجودات شبزی هستند و در روز که معمولاً چشمان به بهترین عملکرد خود میرسند، به راحتی دیده نمیشوند.
هیچ کس تابحال این کرم را در روز مشاهده نکرده است، بنابراین ما نمیدانیم هنگام روز کجا پنهان میشوند. از این رو نمیتوان احتمال داد که این کرمها از چشمان خود در طول روز نیز استفاده کنند. اما آنچه که مشخص است این است که فعالیتهای اصلی آنها، نظیر جستجوی غذا و جفتگیری، در شب انجام میشود.
این کرمها طول موجهای نوری را به شکل متفاوتی نسبت به انسانها میبینند. دید آنها به نور ماوراء بنفش که برای چشم انسان قابل مشاهده نیست، است. به گفته گارم، این ممکن است نشان دهد که هدف چشمان این کرمها دیدن سیگنالهای زیستتاب در دریای شب میباشد.
زیستتابی(Bioluminescence) به تولید و انتشار نور توسط موجودات زنده در اثر واکنشهای شیمیایی داخلی اطلاق میشود.
ما یک نظریه داریم که خود کرمها ممکن است نورانی باشند و با استفاده از نور با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند. اگر موجودات از نور آبی یا سبز عادی به عنوان زیستتاب استفاده کنند، در معرض خطر جذب شکارچیان قرار دارند. اما اگر کرم از نور ماوراء بنفش استفاده کند، برای حیوانات غیر از همگونههای خود نامرئی میماند. بنابراین، فرضیه ما بر این اساس است که آنها بینایی فرابنفش واضحی را توسعه دادهاند تا زبان پنهانی داشته باشند.
این همه موضوع را به شدت جالب میکند، زیرا نور فرابنفش زیستتاب هیچوقت در هیچ یک از حیوانات دیگر مشاهده نشده است. به همین دلیل، امیدواریم که بتوانیم این مورد را به عنوان اولین نمونه معرفی کنیم.
موضوعی هیجانانگیز برای تحقیقات رباتیک
پس از این کشف، آندرس گارم و همکاران تحقیقاتیاش نیز شروع به همکاری با محققان رباتیک در دانشگاه جنوب دانمارک(SDU) کردهاند تا الهامبخش پیشرفتهای فناوری در زیستشناسی شوند. آنها با هم هدف مشترکی دارند که این است که ببینند آیا میتوانند مکانیزمهای نهفته در این چشمان را به خوبی درک کرده و آن را به فناوری نوین تبدیل کنند یا خیر.
گارم میگوید که چشمان وانادیس در رابطه با نظریه تکاملی نیز جالب توجه است، زیرا میتواند به حل یکی از درازمدتترین مباحث آکادمیک در این حوزه کمک کند.
چشمان وانادیس به سادگی طراحی شدهاند اما کارکردی پیشرفته دارند. همچنین، آنها در یک بازه زمانی نسبتاً کوتاه از نظر تکاملی، یعنی در حدود چند میلیون سال به وجود آمدهاند. این نشان میدهد که آنها باید به طور مستقل از چشم انسان تکامل یافته باشند، و این که پیشرفت بینایی حتی با وجود سطح بالای عملکرد، ممکن است در زمان نسبتاً کوتاهی انجام شود.