رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی، با تشریح تفاوت شقایق الیفرا با خشخاش تریاکزا، درباره ماهیت این گیاه، نحوه کشت و فرآوری، کاربردهای دارویی و ویژگیهایی که امکان سوءاستفاده اعتیادی از آن را محدود میکند، توضیح داد.
به نقل از روابط عمومی ستاد مبارزه با موادمخدر، با توجه به کمبود مواد اولیه مورد نیاز تولید دارو، ستاد مبارزه با موادمخدر از سال گذشته موضوع کشت شقایق الیفرا را پیگیری کرده است. این موضوع پس از تصویب در جلسه ۱۵۱ ستاد و انجام تحقیقات مختلف طی حدود هفت تا ۹ ماه، مورد بررسی تخصصی قرار گرفت و در نهایت به این جمعبندی رسیدند که این گونه باید برای تأمین مواد اولیه دارویی در کشور کشت شود.
با این حال، هنوز برای عموم مردم تفاوت میان شقایق الیفرا و خشخاشی که بهطور معمول شناخته میشود و از گونه اپیوفرا است کاملاً روشن نیست. بسیاری این دو گونه را با یکدیگر اشتباه میگیرند؛ در حالی که شقایق الیفرا قابلیت تیغزنی و استحصال تریاک ندارد و برای استخراج ترکیبات دارویی آن باید گرز گیاه به کارخانه منتقل و در فرآیندهای صنعتی مورد استفاده قرار گیرد.
در همین زمینه، فرامرز اختراعی، رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی، درباره ماهیت این گیاه، تفاوت آن با خشخاش تریاکزا، نحوه کشت و فرآوری، کاربردهای دارویی، ظرفیت ارزآوری، تأمین مواد اولیه صنعت دارویی و اشتغالزایی این طرح توضیح داد.
اختراعی در ابتدای این گفتوگو با اشاره به گونههای مختلف شقایق اظهار کرد: گونههای مختلف شقایق وجود دارند؛ که متفاوت از شقایق معروف و مشهوری که بیشتر مردم میشناسند.
وی افزود: نام این گونه Papaver somniferum opio fera است که واژه اپیو همان اپیوم به معنای تریاک میباشد وقتی در فصل مناسب و پس از به ثمر رسیدن گیاه، بدنه اینگونه گرز خشخاش را تیغ میزنند، مادهای صمغی از بدنه آن خارج میشود که ما آن را تریاک مینامیم.
رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی ادامه داد: در داخل تریاک مواد دارویی مختلفی وجود دارد که برخی و عمده آنها قابلیت سوءاستفاده نیز دارند؛ از جمله مورفین، کدئین طبیعی، نوسکاپین، پاپاورین، تبائین و اوریپاوین.
وی گفت: به دلیل اینکه کشت اینگونه خشخاش حتی به منظور دارویی، متأسفانه امکان سوءاستفاده و مصارف غیرقانونی وجود دارد، در دنیا روی گونه دیگری از همین خانواده کار شده است. گونهای که امکان استحصال تریاک از آن وجود ندارد.
اختراعی توضیح داد: گونه دیگری وجود دارد به نام somneferum oleofera که هرچقدر هم بدنه گرز آن تیغ زده شود، صمغی از آن خارج نمیشود و آن را در گذشته صرفاً برای استفاده از بذر حاوی روغن آن استفاده میکردند.
وی افزود: در این گونه، خود گرز را برداشت میکنند و بذر آن را جدا میکنند. بذر آن نیز برای استخراج روغن یا تزیین روی نان فانتزی مورد استفاده قرار میگیرد.
رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی ادامه داد: بذر گونه اول و گونه دوم شبیه یکدیگر هستند، اما بذر گونه دوم به دلیل اینکه حاوی روغن زیادی است، از گذشته برای استخراج روغن مورد استفاده قرار میگرفته است. به همین دلیل نیز نام آن از واژه روغن گرفته شده است. (oleo از oil)
روغن بذر شقایق الیفرا چه کاربردی دارد؟
اختراعی در پاسخ به این پرسش که روغن این گیاه چه کاربردی دارد، گفت: این روغن، یک روغن گیاهی است و حدود ۵۸ درصد بذر را روغن تشکیل میدهد؛ بنابراین مقدار روغن آن بسیار زیاد است.
وی افزود: با این حال، چون مصرف گرانقیمتتری دارد، بیشتر بهعنوان تزئین روی نانهای فانتزی و محصولات مشابه استفاده میشود و کمتر برای استخراج و مصرف روغن به کار میرود.
رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی گفت: بذرهای این گیاه متناسب به رنگ گل لالهای آن، رنگهای مختلفی دارند؛ برخی از آنها که گل سفید رنگ دارند بذرشان نقرهای است و گرانتر هستند، چون کنتراست آنها با نان بهتر است، و برخی دیگر که گل قرمز رنگ دارند، بذرشان رنگ کرم و نزدیک به رنگ نان دارند که ارزانتر هستند. تغییرات ژنتیکی برای تولید ترکیبات دارویی اختراعی در ادامه درباره تغییرات انجامشده در این گونه گفت: با تغییرات ژنتیکی که در گونه مورد نظر یعنی شقایق الیفرا انجام شده است، در پوسته گرز آن میتوان یکی از اقلام دارویی مورد نیاز را داشت؛ برای مثال مورفین که خوشبختانه قابل استخراج از طریق تیغ زدن و خراش دادن گرز، امکان استخراج و سوءاست فاده را ندارند.
وی تأکید کرد: این ماده قابل استخراج توسط افراد عادی نیست و باید در کارخانه و با استفاده از فناوریهای پیچیده و حلالهای آلی استخراج شود.
رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی افزود: ماده استخراجشده سپس وارد فرآیندهای بعدی میشود و میتواند به مورفین، سولفات مورفین، کدئین، دیونین و سایر ترکیبات دارویی تبدیل شود.
وی ادامه داد: در این گونه، ترکیبات دیگری مانند نوسکاپین، تبائین، پاپاورین و اوریپاوین که در تریاک وجود دارند، موجود نیست و ماده مورد نظر فقط مورفین است که پس از استخراج، در واحدهای صنعتی پیشرفته مراحل مختلف فرآوری و تبدیل به سایر مولکولهایمورد نیاز دارویی را طی میکند.
اختراعی گفت: حتی میتوان ژن گیاه را به گونهای دیگر تغییر داد که فقط نوسکاپین داشته باشد و مورفین نداشته باشد.
شقایق الیفرا قابلیت سوءاستفاده اعتیادی ندارد
رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی تأکید کرد: شقایق الیفرا یا گونه دارویی مورد نظر، از زیرگروههایی است که قابلیت سوءاستفاده برای مصارف اعتیاد را ندارد.
وی افزود: برای استخراج ماده مورد نظر باید کارخانهای وجود داشته باشد که بتواند آن را استخراج کند و حجم بسیار زیادی گرز بعنوان خوراک این استخراج باید وارد مرحله تولید صنعتی شود و سپس ماده استخراج شده نیز باید در فرآیندهای صنعتی به سایر پیچیده به سایر مشتقات مورد نیاز تبدیل شود.
مجوز قانونی کشت گونه دارویی
اختراعی با اشاره به سابقه قانونی کشت این گونه اظهار کرد: مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال ۱۳۸۵ مجوز کشت این گونه شقایق را که صرفاً مصارف دارویی دارد، آزاد کرده است.
وی تأکید کرد: کسی نمیتواند گونهای را که تریاک از آن به دست میآید، یعنی Papaver somniferum opio fera را کشت کند و کشت، خرید، فروش، نگهداری و … گونه اپیوفرا ممنوع بوده و مجازارت سنگینی در قانون برای آن وجود دارد.
رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی ادامه داد: حتی کشت این گونه دارویی مجاز نیز باید تحت کنترل و نظارت باشد و بذر آن باید شناسایی شود. تأمین بذر باید تحت نظارت وزارت جهاد کشاورزی و با مجوزهای ستاد مبارزه با موادمخدر و وزارت بهداشت انجام شود و کنترلهای لازم نیز وجود داشته باشد تا امکان سوءاستفاده از آن هم که بسیار نادر است، ایجاد نشود.