«جوکر با حضور خانم‌ها آغاز می‌شود»، «خانم‌ها و آقایان! من نخستین زنی هستم که وارد برنامه جوکر می‌شوم» یا «آقای عزیز! آیا ما بهتر هستیم یا آقایان؟» این عبارات تنها نمونه‌هایی از تبلیغات ابتدایی برنامه جوکر بانوان به شمار می‌روند. احسان علیخانی نیز پیش از این به دلایل غیبت زنان در برنامه جوکر اشاره کرده و گفته بود: «اگر شرایط مهیا باشد و اجازه داده شود، ما کاملاً آماده این امر هستیم… اگر اندکی چارچوب‌ها را باز کنند، کارهای زیادی امکان‌پذیر است»!
در هفته‌های اخیر، دو قسمت از برنامه جوکر مخصوص خانم‌ها به پخش درآمده، در حالی‌که روابط عمومی ساترا اعلام کرده که «مجوز انتشار برای برنامه جوکر ۲ صادر نشده است». تا به این لحظه، نمایش خانگی جوکر بانوان با واکنش‌های گوناگونی مواجه شده است؛ از جمله راه‌اندازی پویش مردمی در خبرگزاری فارس به نام «حیازدایی با چاشنی خنده در جوکر» که موفق به جمع‌آوری بیش از ۱۰ هزار امضا گردیده است.
نخستین حضور بانوان کمدین پس از انقلاب
به طور کلی، حضور زنان در برنامه‌های طنز پس از انقلاب اسلامی همواره وجود داشته است. جرقه‌های حضور پررنگ‌تر خانم‌ها در عرصه طنز به سال ۱۳۷۳ برمی‌گردد، زمانی که سریال «ساعت خوش» به خانه‌ها راه یافت و فاطمه هاشمی و مرحوم پوپک گلدره در آن حضور یافتند. در دهه هشتاد، تعداد بازیگران زن کمدی مانند بهنوش بختیاری، شقایق دهقان، بهاره رهنما، شهربانو موسوی، مریم امیرجلالی، فلامک جنیدی، مرجانه گلچین و سوسن پرور افزایش یافت.
اما با ظهور پلتفرم‌های تصویری در فضای مجازی، این روزها شاهد برنامه‌های طنز جدیدی هستیم که ظاهراً محدودیت‌های خاصی در آنها وجود ندارد، محدودیت‌هایی که بر اساس جایگاه و ارزش یک زن ایرانی مسلمان تعیین شده است. نگاهی به برنامه‌هایی مثل «اسکار»، «شب آهنگی»، «تی ان تی» و حتی «جوکر» این موضوع را تأیید می‌کند.
مادر بودن در جوکر بانوان یک‌گونه ضد ارزش تلقی می‌شود!
در اینجا به بحث چالشی مربوط به جوکر بانوان باز می‌گردیم. در این بخش قصد داریم برخی سکانس‌های دو قسمت اخیر برنامه را مورد بررسی قرار دهیم:
در جایی، گیتی قاسمی با نشان دادن عکس مهد علیا، مادر ناصرالدین شاه، او را عمه خود معرفی می‌کند و یکی از شرکت‌کنندگان در اقدامی تمسخرآمیز به چهره مهدعلیا اشاره کرده و با شوخی می‌گوید که «او دختر شایسته زمان خود بوده است». این در حالی است که مهد علیا یکی از تأثیرگذارترین زنان عصر خود (و البته شریک قتل امیرکبیر) محسوب می‌شد. استفاده از عبارت «دختر شایسته» و پرداختن به مسابقه‌ای باطل که زنان و دختران جوان را در حد شیء می‌پندارد، خود ترویج‌دهنده فرهنگی غربی است.
در همین راستا، هنگامی که در قسمت جوکر تایم مراسم ختم ژاله صامتی اجرا می‌شود، حضور بازیگران مرد در کنار بانوان به تصویر کشیده می‌شود و میمیک چهره بانوان در مقابل مردان به همراه خنده‌های بی‌پروای آنها ثبت می‌گردد. دوربین پژوهشگر زنان و رسانه، صغری عاشوری، نظر می‌دهد که در این سکانس به وضوح مشخص است که طراحی برنامه تحت کنترل مردان قرار دارد، در حالی که زنان به همراه مردان با خنده‌های چنان بلندی به اجرا می‌پردازند که هیچ طرحی برای ارتقای فرهنگ ایرانی یا جایگاه زنان هنرمند و هنر این کشور در آن وجود ندارد.
در سکانس‌های مختلف شاهد قسم‌خوردن مکرر افراد و شوخی‌هایی است که با قسم به خدا و جان مادر همراه می‌باشد و برای هر موضوعی کوچک، این تکرار به وفور اتفاق می‌افتد؛ در حالی که در فرهنگ ایرانی و دین اسلام، قسم‌خوردن حائز قداست است.
سخره گرفتن مادربزرگ‌ها نیز روایت تلخی دیگر از سکانس‌های جوکر بانوان است، که در آن تلفظ نادرست لغات از سوی مادربزرگ‌ها توسط میرعلمی و ستوده به تصویر کشیده می‌شود و جایگاه مادربزرگ‌ها و بزرگ‌ترهای فامیل را به چالش می‌کشد.
همچنین، خنده‌های بلند و جمعی زنان و حرکات بدن آنها در بخش «خنده آزاد» جوکر، که به طور طبیعی نگاه هزاران بیننده را به خود جلب می‌کند، موضوعی برای تفکر است، زیرا در فرهنگ غنی ایران، زن نماد وقار و متانت به شمار می‌رود و این نوع حرکات در برابر چشمان مردان به دور از شأن زنان محسوب می‌شود.
در ادامه، در برنامه جوکر بانوان، زمانی که سوسن پرور به عنوان گوینده به نتایج مسابقه اشاره می‌کند، اشاره می‌کند مادران این گروه هیچ کارت زردی دریافت نکرده‌اند و می‌گوید: «متوجه شدم اگر بچه‌دار شوید، دیگر نمی‌خندید»! «مادران بدون کارت زردند»، «اگر بچه‌دار شوید، دیگر نمی‌خندید» و … در این بخش، این بازیگر زن با تمسخر به تبلیغ فرزندآوری می‌پردازد و معنای سخنش را ضدفرزندآوری تلقی می‌کند و حتی مادر شدن را به عنوان ضد ارزش به تصویر می‌کشد. در واقع، پرور با یک جمله به بالاترین ارزش‌های زنان حمله می‌کند.
در بخش دیگری، هنگامی که احسان علیخانی از متین ستوده می‌خواهد که سکوتش را بشکند، او با تغییر میمیک صورت از باقی بازیگران می‌خواهد که بگویند ادای کدامیک را در می‌آورد؟ این سؤال به خودی خود مجوزی برای عشوه‌گری و ادا و اطوار زنانه می‌سازد و همه تماشاگران با کنجکاوی به دنبال این هستند که این حرکات زنانه به کدام خواننده زن مربوط می‌شود! این گونه طنز در لایه پنهان خود چه ارزشی به شأن زن ایرانی اضافه می‌کند؟ آیا این به معنای عادی‌سازی عشوه‌گری زنانه در فضای تصویری نیست؟!
با این حال، نوع پوشش برخی از بانوان جوکر، همانند دیگر برنامه‌های تولیدی پلتفرم‌های تصویری، از لاک‌های چشم‌گیر و آرایش‌های شدید تا لباس‌های بی‌حجاب شکل دیگری به خود گرفته است و در پروسه عادی‌سازی بی‌حیایی و بی‌حجابی، در حال رقابت هستند. در حالی که پوشش زنان در فرهنگ ایرانی بسیار باارزش‌تر است و این هجمه به پوشش در برنامه جوکر و دیگر برنامه‌های واقع‌نما به سادگی قابل نادیده گرفتن نیست.
در سکانسی دیگر، مسلمی به دنبال اخذ ویزای ایران است و هنگام نام بردن از منارجنبان، بدنش را به طرز عجیبی تکان می‌دهد، این در حالی است که او یک بانوی ۶۸ ساله است و این حرکات را بارها در جوکر تکرار کرده است و حتی در مراسم ختم ژاله صامتی، پس از اینکه نیکخواه از او می‌خواهد تکرار کند، او با حرکات بیش‌تری بالا و پایین می‌پرد و می‌گوید: «می‌خواهم بروم بالا، می‌خواهم بروم بالا، یو یو» و سپس دیگر بازیگران زن نیز مشابه این حرکات را انجام می‌دهند. آیا واقعاً شأن بانوی هنرمند در این حرکات خلاصه می‌شود؟
یکی از انتقادات وارد شده به این برنامه، حضور احسان علیخانی به عنوان داور مسابقه است. او همزمان با خنده‌های پنهانی و بی‌پرده بازیگران زن را رصد می‌کند. او رفتارهای غیر ارادی، هیجانی و قهقهه‌های بلند آنها را در حین اجرای طنز به دقت زیر نظر دارد. این وقایع به خودی خود هنجارشکنی‌ای محرز در رابطه با فرهنگ اسلامی و شأن انسانی زنان در جامعه ما به شمار می‌رود و نمی‌توان به سادگی از این سکانس‌ها چشم‌پوشی کرد. سال‌هاست که همگان دریافته‌اند که رسانه و سینما تا چه اندازه در نهادینه ساختن روابط غیرمتعارف و ساختار شکنانه مؤثر بوده است.
در بخشی دیگر، زمانی که احسان علیخانی برای دادن کارت اخطار به گروه زنان می‌آید، سوسن پرور از ابتدا با تقلید از یوسف تیموری در جوکر مردان، با گزارشگری هیجان‌انگیزی به استقبال او می‌رود. تمجیدها و تعریف‌های او از علیخانی به دور از شأن یک خانم بوده و احساس خوشایندی برای بیننده خانم به وجود نمی‌آورد، به‌خصوص زمانی که علیخانی نگاهی تحقیرآمیز به سمت او دارد و گاهی بی‌فاوت از کنار سوسن پرور عبور می‌کند. در این میان، ژاله صامتی تلاش می‌کند تا این قدرت مردانه را در برابر جمع زنانه تضعیف کند.
این موارد تنها نمونه‌هایی از سکانس‌های اجرا شده در برنامه رئالیتی‌شو جوکر است و در قسمت‌های آینده، بر اساس تیزرهای برنامه، قرار است بینندگان با صحنه‌های دیگری روبه‌رو شوند و این سؤال مطرح می‌شود که آیا ساترا دوباره منفعل عمل خواهد کرد؟
انتظارات فرهنگ ایرانی از زنانش چیست؟
در این فرهنگ و تمدن، زن ایرانی همواره نماد آرامش، نجابت، صبر و وفاداری به شمار می‌رود. به همین دلیل، وقار و متانت او برآورده شده از انتظارات جامعه مردان است. حال در این شرایط، تصویر زن در رسانه که در حال خنده‌های بلند، جهش‌های متوالی یا رفتارهایی خلاف عرف جامعه و ناقض متانت و وقار باشد، در فرهنگ ایرانی به سادگی پذیرفته نمی‌شود.
بدون شک زنان در انقلاب اسلامی از جایگاه برجسته‌ای برخوردارند که این نوع لودگی‌ها را در قامت یک بانوی مسلمان نمی‌توان پذیرفت. در اینجا، نظرات مختلفی در مورد نوع حضور زن و مرد نامحرم در کنار یکدیگر میان فقها و علمای دین وجود دارد و همچنین در مورد گوش دادن به صدا یا خنده زنان نیز احکام مختلفی وجود دارد که در بسیاری از آنها شرط عدم ایجاد مفسده مطرح شده است. به عبارت دیگر، بر اساس اصل «عدم اشاعه فحشا»، نوع حجاب، رفتار و روابط زنان و مردان نباید به شکلی نمایش داده شود که مخاطب به شکل عادی و مرسوم با موارد خلاف شرع مواجه شود و قبح آنها شکسته شود.
تیغ تند شوخی‌های جنسی در جوکر مردانه!
لازم به ذکر است که در فرهنگ ایرانی دقت و توجه در گفتار و رفتار در جمع خانواده و اجتماع همیشه در اولویت بوده و این اصل با شروع فصل دوم جوکر با عنوان «طبقه ۲۱» تحت‌الشعاع قرار گرفته است. کیوان کثیریان، منتقد سینما نیز اظهار می‌دارد: اگر شما به شوخی‌های جنسی بی‌رحمانه و لودگی‌های سطح پایین علاقه‌مند هستید، و اگر گوشتان به شنیدن این نوع شوخی‌ها عادت کرده، حتماً به تماشای جوکر بپردازید.
بله! رقص‌های مکرر در فصل دوم جوکر که گاهی به صورت کامل نمایش داده می‌شود، به حدی رسیده که مجری برنامه در برابر انتقادات می‌گوید: «دوستان، هر ضبطی یک پخشی دارد» تا به این ترتیب خود را مبرا نشان دهد.
چند سؤال مهم … درباره برنامه جوکر و حضور زنان؛ اگرچه تولیدکنندگان این برنامه تلاش کردند که خود را حامی حضور زنان نشان دهند و آنقدر که بازیگران زن حاضر در این برنامه برایشان هورا کشیدند، اما این سؤال باقی‌ست که آیا این برنامه گامی مثبت در ارتقای صنعت بازیگری و کیفیت طنزپردازی زنان برداشته است؟ آیا این برنامه به کرامت زنان کمدین افزوده است؟ آیا شرحی از توانمندی‌های طنزپردازی این زنان و احترام بیشتر به شخصیت آنها به عنوان زن فعال در عرصه هنر، برای تماشاگران فراهم کرده است؟ پاسخ تلخ به این پرسش‌ها، قطعاً منفی است.
اینکه دختران و زنان ایرانی باید شاد و خوشبخت باشند، شکی نیست. اما عدم برنامه‌ریزی مناسب و ارائه راهکارهای عملیاتی، پس از ۴۵ سال از انقلاب اسلامی نتوانسته رضایت بانوان را جلب کند. در این رابطه، شوراهای عالی انقلاب فرهنگی و نهادهای فرهنگی مانند سازمان تبلیغات اسلامی باید مورد توجه قرار گیرند، اما کوتاهی جامعه هنری نیز مزید بر علت است.