ترکیه به منظور ارتقاء نفوذ خود در قاره آفریقا و تقویت امنیت انرژی، در ماه آینده کشتی تحقیقاتی ۸۶ متری «اوروج رئیس» را به سومالی جهت بررسی بلوکهای نفتی فراساحلی اعزام خواهد کرد.
طبق اعلام ایسنا، این اقدام که محمد هاشی، مدیر وزارت نفت سومالی صحت آن را تأیید نموده، توانایی ترکیه را در تنوعبخشی به منابع تأمین نفت خام افزایش میدهد و بخشی از تلاشهای مداوم آنکارا برای تقویت روابط در منطقهای است که در آن، چین، روسیه، کشورهای خلیج فارس و قدرتهای غربی در حال رقابت برای نفوذ هستند.
با توجه به ثروت معدنی فراوان آفریقا و جمعیت در حال رشد آن که میتواند به جرقهای برای رونق اقتصادی جدید تبدیل شود، اقدامات اخیر ترکیه در راستای گسترش نفوذ بینالمللی کاملاً منطقی به نظر میرسد.
باتو جوشکان، پژوهشگر اندیشکده «موسسه صادق لیبی» در آنکارا بیان کرد: آفریقا جذابیت خاصی برای ترکیه دارد چرا که این منطقه بستری مناسب برای آزمودن تمامی ابزارها و اهداف سیاست خارجی فعال جدید آنها به شمار میآید. از طرفی، قدرت نرم با استفاده از مراکز امدادرسانی، آموزش و زبان ترکی و از طرف دیگر، برقراری روابط تجاری و اقتصادی فعال است.
تمرکز ترکیه به وضوح در مکانهایی نظیر سومالی مشاهده میشود، جایی که آنکارا بزرگترین پایگاه نظامی خارج از کشور خود را مدیریت کرده و شرکتهای ترکیهای عملیات مدیریت بندر و فرودگاه پایتخت را به عهده دارند.
شرکت تولیدکننده پهپاد «بایکار» ترکیه که تحت مدیریت سلجوق بایراکتار، داماد رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه فعالیت میکند، تعداد نامشخصی از مدل TB۲ را به سومالی عرضه کرده و به تقویت تلاشهای این کشور در برابر گروه اسلامگرای الشباب پرداخته است.
بازی قدرت
پارلمان ترکیه در اوایل سال جاری، طرح اردوغان برای ارسال حمایت نیروی دریایی به آبهای سومالی در پی افزایش دزدی دریایی ناشی از ناامنی در دریای سرخ را تصویب نمود.
عمر محمود، تحلیلگر ارشد «گروه بحران بینالمللی» در آفریقای شرقی، در این مورد اشاره کرد: برای ترکیه، سومالی یک نقطه ژئواستراتژیک است که به پیشرفت نفوذ این کشور در مناطق شاخ آفریقا و اقیانوس هند کمک میکند. تعامل با سومالی نه تنها یک آزمایش است، بلکه یک گام برای استراتژی کلی ترکیه در پیوند عمیقتر روابط دیپلماتیک، تجاری و امنیتی در سطح قاره آفریقا است.
ترکیه از زمان قحطی سال ۲۰۱۱ که به ویرانی جمعیت سومالی منجر شد، به حمایت از این کشور فقیر پرداخته است که تا کنون با درگیریها و مشکلات عدیدهای از زمان آغاز جنگ داخلی خود در سال ۱۹۹۱ روبهرو بوده است.
در حال حاضر، جوانان سومالیایی میتوانند در مدارس ترکیهای تحت حمایت دولت که توسط بنیاد معاریف در هارگیسا و موگادیشو اداره میشود، تحصیل کنند. به گفته وزارت خارجه ترکیه، کمکهای این کشور در طول یک دهه گذشته بیش از یک میلیارد دلار بوده و کالاهای مصرفی از دارو تا پوشاک به وفور در سطح پایتخت سومالی یافت میشود.
محمد عثمان، یک دانشآموز ۱۸ ساله در مدرسه بنیاد معاریف در موگادیشو، میگوید: رابطه ما با ترکیه ریشه در قرنها فرهنگ مشترک اسلامی دارد. حمایتهای آنها به ویژه تحولآفرین بوده است.
این مدرسه که پیشتر یک پناهگاه فرسوده برای آوارگان داخلی بود، به تازهسازی و تبدیل به کلاسهای درس مدرن و مجهز به فناوریهای نوین پرداخته است.
عبدالقادر محمد نور، وزیر دفاع سومالی، به زبان ترکی تسلط دارد و فارغالتحصیل یک دانشگاه در آنکاراست.
از سال ۱۹۹۲، بیش از هزار دانشجوی سومالیایی، بورسیه تحصیلی دانشگاههای ترکیه را دریافت کردهاند و محدودیتهای ویزا برای سفر سومالیاییها به ترکیه به مراتب کمتر از سایر کشورها در آفریقا است.
راهبرد گسترده
نفوذ ترکیه به سومالی، بخشی از یک استراتژی بزرگتر در قاره آفریقا است. بر اساس آمار جمعآوری شده توسط بلومبرگ، ارزش صادرات به این قاره در سال ۲۰۲۳ به ۲۸.۶ میلیارد دلار رسید، که نسبت به ۳۰.۶ میلیارد دلار سال ۲۰۲۲ کاهش یافته و بیشترین حجم صادرات مربوط به مصر، مراکش، آفریقای جنوبی و نیجریه است.
تعامل آنکارا با کشورهای آفریقایی شامل همکاریهای در زمینههای اطلاعاتی و دفاعی و همچنین معاملات در بخش معدن و انرژی است. به محض اینکه دولت نظامی نیجر، نیروهای فرانسوی را اخراج کرده و دستور بسته شدن پایگاه نظامی آمریکا را صادر کرد، هیأتی به رهبری هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، به نیامی سفر کرده و در این سفر، موافقتنامههای زیادی امضا شد.
نیجر به عنوان هفتمین تولیدکننده بزرگ اورانیوم در سطح جهانی شناخته میشود. شرکت معدنی MTA ترکیه در حال حاضر در حال اکتشاف طلا در این کشور است و در سه ماه گذشته با کشورهای الجزایر، ساحل عاج و زیمبابوه نیز مذاکره کرده است.
ترکیه قراردادهای مشابهی با الجزایر منعقد کرده و شرکت دولتی «ترکیش پترولیوم» اعلام کرده است که به دنبال نفت و گاز در این منطقه میباشد. شرکت «آفرو ترک» نیز اقداماتی را برای ورود به بازار طلای بورکینافاسو انجام داده و ترکیش ایرلاینز با پروازهای خود به نقاط دورافتاده قاره آفریقا ادامه میدهد.
براساس دادههای جمعآوریشده توسط سازمان هلندی PAX که به دنبال تقویت جوامع صلحآمیز است، پهپادهای TB۲ تولیدی شرکت «بایکار» به حداقل ۱۱ کشور آفریقایی فروخته شده است.
طبق اطلاعات ناظر حقوق بشر سوری، یکی دیگر از ابعاد نفوذ، پیمانکار خصوصی نظامی «سادات» (SADAT) ترکیه است که شماری از پرسنل سوری را به منطقه ساحل اعزام کرده تا از دولت نظامی نیجر حمایت نمایند.
ملیح تانریوردی، مدیرعامل این شرکت، در پاسخ کتبی به سوالات مطرح شده به بلومبرگ اظهار داشت که شرکت او به تجارت در آفریقا جدی است، اما وجود خود در نیجر را نفی کرد.
جوشکان با اشاره به نبود کنترل بر صادرات محصولات نظامی ترکیه، تصریح کرد این نوع نفوذها در شرایط رهبری متمرکز اردوغان آسانتر شده است. اگر اردوغان توافقی انجام دهد، به آسانی اجرا خواهد شد و برخلاف کنگره آمریکا نیست که تمامی جزئیات را به دقت بررسی کند.
کسب و کار مخاطرهآمیز؟
تلاشهای ترکیه برای نفوذ در آفریقا، به ویژه سومالی، بدون خطر نیست.
سومالی در حال حاضر با اتیوپی که به عنوان دیگر شریک چالشبرانگیز ترکیه مطرح است، بر سر تصمیم آدیس آبابا به رسمیت شناختن حاکمیت خودخوانده سومالیلند برای ایجاد یک پایگاه دریایی و دسترسی به بندر در شهر ساحلی بربرا، اختلاف نظر دارد.
آنکارا در حال حاضر مشغول میانجیگری مذاکرات میان اتیوپی و سومالی درباره چگونگی حل این مناقشه است که یکی از اهداف محوری سیاست خارجی آنکارا در صورت راهاندازی بهرهبرداری از منابع نفت در این ناحیه خواهد بود. این موضوع روز سهشنبه با واکنش منفی سومالیلند که ترکیه را به دخالت متهم کرده، مواجه گردید.
جوشکان اظهار داشت: برای ترکیه، بهترین سناریو رسیدن به توافقی است که آنکارا را به عنوان میانجی مطرح میکند و در این راستا، نفوذ خود را در عرصه سیاسی شرق آفریقا افزایش میدهد. ترکیه در حین اکتشاف هیدروکربنها تمایل به درگیری ندارد.
با این حال، اگر توافقی میان دو کشور به دست آید و از نفت موجود در سواحل سومالی بهرهبرداری گردد، میتواند مزایای چشمگیری به همراه داشته باشد.
ترکیه برای مدت زیادی است که تلاش دارد وابستگی خود به واردات انرژی از روسیه و ایران را کاهش دهد و موفق به افزایش واردات از آمریکا، الجزایر، مصر و جمهوری آذربایجان گردیده است.
به گفته بلومبرگ، علی بکیر، استادیار دانشگاه قطر و دیپلمات سابق قطری در ترکیه بیان کرد: اکتشاف نفت در میادین دریایی سومالی و دیگر مناطق، به استراتژی تنوعبخشی آنکارا، رشد تجارت انرژی ترکیه و گسترش حضور منطقهای شرکتهای ترکیهای کمک خواهد کرد.