ساکنان سیستان با بحران کم آبی و خشکسالی مواجه هستند، اما مسئله قدیمی عدم تامین حق آبه ایران از سوی افغانستان هنوز به عنوان یک مشکل پیچیده و حل نشده باقی مانده است. در دی ماه گذشته، خبری منتشر شد مبنی بر اینکه طالبان ساخت سد پاشدان در هرات را به پایان رسانده اند، در حالی که «اسماعیل بقایی»، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، از حکومت طالبان درخواست همکاری برای رفع موانع جریان آب از افغانستان به ایران کرده بود. اخیراً نیز گزارش هایی مبنی بر انحراف عمدی مسیر آب رودخانه هیرمند به ناحیه شوره زار گودزره در نیمروز توسط طالبان منتشر شده است.
ایران و افغانستان در سال ۱۳۵۱ شمسی قراردادی برای بهره برداری از آب هیرمند امضا کردند که طبق آن مقدار سالانه آبی که از این رودخانه به ایران منتقل می شود، معین شده است. اما در تمام سال های پس از این توافق، مقامات افغان بار ها در ارسال حق آبه ایران تعلل کرده اند و اکنون با روی کار آمدن طالبان، کمبود همین حق آبه به معضلی جدی برای کشور تبدیل شده، به طوری که اثرات آن در محیط زیست و معیشت مردم سیستان و بلوچستان به وضوح مشاهده می شود.
محیط زیست ایران فدای خودخواهی طالبان
اینک وضعیت تالاب هامون چندان خوب به نظر نمی رسد. نه تنها اهالی مناطق اطراف این تالاب از این وضعیت آگاه اند، بلکه گونه های زیستی و جانوری این تالاب نیز در سکوت فریاد می زنند. در حالی که افغانستان اقدام به ساخت سدهایی بر روی رودهایی که به تالاب بین المللی هامون می ریزد، کرده است، این تالاب زیستگاه ۲۸۴ گونه جانوری است و به گفته دکتر «جواد میردار هریجانی»، رئیس پژوهشکده تالاب بین المللی هامون، با ادامه روند کنونی، امید به احیای دوباره این حوضه آبریز بسیار کم است.
تا پیش از سال ۱۴۰۰، با افتتاح سد کمال خان در افغانستان، بخشی از سیلاب هایی که از افغانستان به ایران سرازیر می شد، در چاه ها ذخیره و مابقی آن به تالاب هامون هیرمند می رسید. به زبان ساده تر، هر بار که سیلابی به وقوع می پیوست، مقداری آب به تالاب وارد می شد. اما از سال ۱۴۰۰ به بعد، با تکمیل سد کمال خان، عملاً آب بسیار کمی به ایران رسید؛ به طوری که بر اساس آمار وزارت نیرو، در سال ۱۳۹۹ حدود ۳۲ میلیون متر مکعب آب از هیرمند به ایران آمد، در سال ۱۴۰۱۱۴۰۰ میزان آن به ۲۷ میلیون متر مکعب، در سال ۱۴۰۲۱۴۰۱ به ۷۰۰ هزار متر مکعب و امسال فقط ۳۹۲ میلیون متر مکعب از سیلاب های هیرمند وارد کشور شد. سد کمال خان به عنوان سدی انحرافی با ظرفیت ۵۲ میلیون متر مکعب، بخش عمده ای از آب را به گود زره منتقل می کند.
آمارها به روشنی نشان می دهند که با ساخت سد کمال خان، بخش زیادی از سیلاب های رودخانه هیرمند به سمت گود زره هدایت شده است. با این حال، برخی فعالان حوزۀ محیط زیست بر این باورند که هنوز امیدی وجود دارد و ممکن است بتوان با تلاش های دیپلماتیک، وضعیت طبیعت این منطقه از ایران را نجات داد.
آیا طالبان خود را به نادیده گرفتن مشکلات زده است؟
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، اوایل بهمن ماه به کابل سفر کرد و در همان زمان گمانه زنی ها حکایت از این داشت که این سفر به ویژه حول وحوش موضوع حق آبه انجام شده است. «محمد جوانبخت»، معاون وزیر نیرو، که عراچی را در این سفر همراهی می کرد، در این خصوص اظهار داشت: «به طور حتم یکی از موضوعات حائز اهمیت در روابط ایران و افغانستان، مسئله آب و همچنین سد پاشدان بر روی هریرود و مسائل زیست محیطی مرتبط با این سد است که به تدریج بر وضعیت خراسان رضوی در ایران تأثیر می گذارد. با توجه به کاهش ورودی ها، به مشکلاتی در تأمین آب شرب مشهد دچار شده ایم.»
اگرچه نگرانی ها نسبت به بی توجهی طالبان به حق آبه ایران کماکان وجود دارد، اما «علی رضا بیگدلی»، سرپرست سفارت ایران در کابل، درباره موضوع حق آبه میان دو کشور گفت: «در سفر اخیر وزیر امور خارجه کشورمان به کابل، بر پایبندی به معاهده تأکید و اعلام شد که در خصوص رفع مشکلات آبی در سیستان و بلوچستان با نگرشی اسلامی و برادرانه همکاری خواهیم کرد.» ایران همچنین در گذشته بارها از طالبان خواسته بود که به تعهدات خود طبق معاهده ۱۳۵۱ پایبند بمانند، اما با وجود وعده های دیپلماتیک، طالبان به عمد مسیر آب رودخانه هیرمند را به سمت گودزره در نیمروز منحرف کرده است. رفتارهای عمدی طالبان در رابطه با حق آبه ایران، فرضیه ای را به وجود آورده که شاید این گروه خود را به نادیده گرفتن واقعیت ها و مشکلات دچار کرده است.
«علی بیگدلی»، کارشناس ارشد سیاست خارجی، در این باره به گفت: «بهترین اقدام در حوزه دیپلماسی این بود که از طرف افغانستان هیئت بلندپایه ای به ایران سفر می کرد و پیرامون این موضوع گفتگو می شد. واقعاً این مشکل با سفر هیئت های افغانستانی به ایران و برگزاری مذاکرات قابل حل بود. حتی اگر لازم می شد، می توانستیم تا اندازه ای باج دهیم. باید بپذیریم که آب در افغانستان است و انتظار افغانستانی ها از نظر اقتصادی، چندان غیرمنطقی نیست و دیر یا زود به این مرحله خواهیم رسید.»
با این حال، برخی از کارشناسان بر این باورند که افغانستان از موقعیت دشوار سیاسی ایران سوءاستفاده می کند. «عبدالرضا فرجی راد» در این خصوص به عنوان کرده است: «متأسفانه تمامی مذاکرات دوستانه ای که تاکنون پیرامون آب با طالبان انجام شده، به نتیجه نرسیده است. ما باید برای این موضوع هدف گذاری کنیم؛ یعنی سیاستی را اتخاذ کنیم که در آینده بتوانیم درباره فشارهای افغانستان بر روی ما اقداماتی انجام دهیم. واقعیت این است که به دلیل تحریم های بین المللی، دست ما بسته است و هم اکنون در انزوایی اقتصادی قرار داریم. در این وضعیت، دو و نیم میلیارد دلار مبادله تجاری با افغانستان برای ما از اهمیت ویژه ای برخوردار است. تنها زمانی که اقتصاد کشور در وضعیت مناسبی قرار گیرد و بتواند به طور مؤثر با دیگر کشورها تعامل داشته باشد، قادر خواهیم بود که به آسانی بر افغانستان فشار بگذاریم.» با این حال، وضعیت معیشت مردم در منطقه سیستان و بلوچستان به شدت تحت تأثیر همین سیاست های نادیده انگاری و مشکلات قرار گرفته است.
معضلات معیشتی مردم سیستان؛ پیامد خساست افغانستان
در اردیبهشت ماه جاری، مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی گزارشی درباره فقر در ایران ارائه کرد و به طور مشخص اشاره کرد که استان سیستان و بلوچستان با فاصله ای بسیار زیاد، محروم ترین استان کشور محسوب می شود. بر اساس اعلام این مرکز، ۳۰ درصد از خانوارهای سیستان و بلوچستان در شرایط محرومیتی به سر می برند و تفاوت سطح محرومیت این استان با استان تهران بالغ بر ۲۸ درصد است. این گزارش نشان می دهد که محرومیت به معنای دسترسی ناکافی به امکانات اولیه زندگی از جمله بهداشت و درمان، آموزش، راه، انرژی، آب شرب و فاضلاب است.
بررسی مشکلات ساکنان سیستان نشان می دهد که عدم پرداخت حق آبه هیرمند، چالش های بیشتری را برای مردم این منطقه در تأمین آب شرب ایجاد کرده است. اخیراً «داوود شهرکی»، مدیرکل صنعت، معدن و تجارت سیستان و بلوچستان گفت: «معیشت و سلامت مردم اولویت و محور اصلی برنامه های اداره کل صمت خواهد بود. همه ما باید در تصمیماتی که برای مردم می گیریم، شفاف و روشن عمل کنیم.» با وجود این اظهارات، این سوال همچنان باقی است که چگونه می توان از طالبان در خصوص حق آبه مطالبه گری کرده و پاسخی دریافت کرد؟
برخی متخصصان بر این موضوع تأکید دارند که حضور فراوان افغان ها در ایران و نادیده گرفتن مسئله حق آبه از سوی طالبان، ضرورت بازنگری در روابط ایران با همسایگان را ایجاب می کند. «احمد بخشایش اردستانی»، عضو کمیسیون سیاست خارجی و امنیت ملی مجلس شورای اسلامی، در این رابطه به گفت: «اگر ایران بتواند با برقراری مذاکرات با کشورهایی مانند اروپا و آمریکا، ساز و کار خاصی به اتخاذ کند که به جوانان خود اهمیت دهد و به سامان دهی حدود ۱۰ تا ۱۵ میلیون افغانستانی ساکن ایران بپردازد و در صورت نیاز به بازگرداندن آنها اقدام کند، بی شک همسایگان نیز نسبت به ایران احترام بیشتری خواهند گذاشت. ما دارای قرارداد بین المللی هستیم و طالبان موظف است حق آبه ما را بپردازد. طالبان به واردات نیاز دارد و ایران بهترین کشوری است که می تواند به افغانستان کمک کند. طالبان به دیپلماسی و توافقات پایبند نیست و حتی با پاکستان هم به تنش پرداخته است. اگر ایران سیاست مدارا را در پیش گرفته، هدفش حفظ آرامش در مرزهای شرقی کشور است.»
کنکاش در اوضاع چند سال اخیر نشان می دهد که طالبان تمایلی به رعایت قراردادهای بین المللی ندارد، اما نکته ای که به وضوح معلوم است، تأثیر منفی رفتارهای طالبان بر زندگی و معیشت مردم سیستان و بلوچستان است. ساکنان این منطقه نمی توانند به طور مداوم به آسمان و بارش های ناچیز آن چشم امید داشته باشند که به ندرت اتفاق می افتد؛ بنابراین، تنها گزینه ای که باقی مانده همچنان دیپلماسی است.