«اگر قرار باشد که فحش ندهیم، باید به تماشای تنیس برویم، نه فوتبال؛ رفتن به استادیوم قوانین خاص خودش را دارد.» این جمله و مشابه آن که در واکنش به نقدهای مرتبط با رفتار تماشاچیان در دیدار پرسپولیس و تراکتور از جانب کاربران فضای مجازی مطرح شده اند، موجب شده است تا حواشی بازی روز یکشنبه، علی رغم گذشت چهار روز، همچنان در کانون توجهات باقی بماند؛ موضوعی که فراتر از جنجال های کنونی نیازمند کاوش دقیق تری است که آیا هواداری این حق را به ما می دهد که هر چیزی که خواستیم به بازیکنان بگوییم؟
به مدت تقریبا ۴ روز است که شبکه ایکس و اینستاگرام به ویدیوهای بازی روز یکشنبه پرسپولیس و تراکتور تسخیر شده است. تصاویری از فحاشی به برخی بازیکنان، پرتاب بطری و سنگ به داخل زمین، چاپ اسکناس دلار تقلبی با تصویر علیرضا بیرانوند، مهدی ترابی و دانیال اسماعیلی فر و… که تعدادی از آنها نشان دهنده تعصب هواداران نسبت به تیم محبوبشان و برخی دیگر نمایانگر خشم آنها از عملکرد بعضی بازیکنان است؛ با این حال، آنچه که بین این نام ها مشترک است، یک نفر است؛ «بیرانوند».
این گزارش به بررسی حواشی ناشی از علیرضا بیرانوند که برخی عمدی و برخی غیرعمدی است نمی پردازد، اما داستان از جایی حائز اهمیت می شود که مسائل پیرامون بیرانوند از دایره هواداران فوتبال و فوتبال دوستانی که جمعیت چندانی هم نیستند، فراتر رفته و به صدر اخبار مهم تبدیل می شود. اکنون تحلیلگران اجتماعی و متخصصان رسانه به همراه کاربران فضای مجازی در مورد این موضوع اظهارنظر می کنند.
هرچند که جدایی بیرانوند از پرسپولیس و پیوستنش به تراکتور موضوع جدیدی نیست، اما هواداران که به شدت از این تصمیم ناراحت بودند، در بازی روز یکشنبه هفتم بهمن ماه که میان دو تیم پرسپولیس و تراکتور در ورزشگاه آزادی برگزار شد، با شعارهای تند، فحاشی و پرتاب بطری و… به شدت مخالفت خود را نشان دادند؛ موضوعی که نه تنها خود بیرانوند بلکه دوباره مفهوم «فرهنگ هواداری» را به بحث کشانده است.
همیشه بهانه ای برای فحش دادن پیدا می شود…
فسخ قرارداد بیرانوند با پرسپولیس به خاطر وعده های مالی بالاتر از سوی باشگاه تراکتور و همچنین از دست دادن دو بازیکن دیگر به تیم رقیب بهانه ای برای این رفتارها و فحاشی ها است که با این جمله «فوتبال همه چیزش فرق می کنه» از جانب هواداران این ورزش توجیه می شود. این مفهومی است که هواداران پرشور این ورزش به ویژه در پاسخ به نقدهایی نسبت به فحاشی های رکیک در بازی روز یکشنبه بیان می کنند. به باور آنان، نوع هواداری در فوتبال به ویژه در استادیوم و بیان انتقاد و خشم در برابر وقایع باید به همین شکل باشد و این موضوع ارتباطی با رفتارهای ایام عادی زندگی افراد ندارد. در مقابل، برخی دیگر این رفتار را کاملاً نامناسب می دانند و می گویند: «فحش، فحش است و فرقی ندارد در کجا از دهان خارج شود.» این دوگانگی گاهی حتی در حین بحث و گفت وگو نیز داغ شده و ممکن است به دعوا و دلخوری بین طرفین منجر شود.
برای یک مشت پول!
در کنار این موضوع، برخی معتقدند این واکنش شدید به جدایی یک بازیکن به خاطر درآمد بیشتر، نمونه ای از خشم سرکوب شده ناشی از ناکامی های اقتصادی هواداران است؛ افرادی که شاید خود از نظر اقتصادی در شرایط مناسبی نباشند و خود را حق دارند که به درآمد کسی که به سمت دیگری می رود، اعتراض کنند و این اعتراض را حتی با روش های نامناسب به گوش او برسانند. موضوعی که فوتبال دوستان با دلایل منطقی آن را غیرقابل قبول می دانند؛ به اعتقاد آنان اگر قرار است هوادار به مقدار پول یک بازیکن معترض باشد، باید در همه بازی ها چنین اعتراضی را نشان دهد و این خشم نمی تواند تنها مربوط به یک سری از بازی های خاص باشد. از این رو، به باور آنان، آنچه که موجب شعله ور شدن این خشم در هوادار شده، رفتن بازیکن در ازای پول بیشتر است، نه درآمد بالای بازیکنان فوتبال در ایران.
این راهش نیست
دنبال کردن فوتبال و هر آنچه که به آن مرتبط است، هواداری، تخلیه هیجان و انرژی در ۹۰ دقیقه تماشای یک بازی و بعد کل کل درباره نتایج و پیش بینی وضعیت تیم، و مهم تر از همه حضور در استادیوم، تمامی اینها عناصر کلیدی لذت از فوتبال هستند، اما چرا باید این لذت با رفتارهایی نظیر پرتاب بطری، سنگ و فحاشی همراه باشد؟ روندی که شواهد نشان می دهد، اگرچه به یک قاعده نانوشته در میان برخی فوتبال دوستان تبدیل شده است، اما عده ای دیگر از همین جامعه نیز به آن انتقاد دارند.
«فوتبالی شدن» برای بسیاری از افراد از کودکی و نوجوانی آغاز می شود، و این علاقه با شوق رفتن به استادیوم همراه است، ولی ممکن است نخستین پرسش بی پاسخی که والدین به آن فکر می کنند این باشد که «آیا استادیوم مکان مناسبی برای فرزند ماست؟» هواداری به خودی خود پدیده نامطلوبی نیست، اما نوع ارتباط با آن و چگونگی مواجهه با آن اهمیت بالایی دارد. فرهنگ هواداری در زمینه های مختلف به طور کامل متفاوت است و احتمالاً یکی از متمایزترین آنها در زمینه فوتبال شکل گرفته است.
فرهنگ به تدریج و از طریق رفتارهای گوناگون شکل می گیرد و مجموعه ای از خرده فرهنگ ها منجر به تجلی فرهنگ هواداری می¬شود؛ لذا این موضوع مربوط به دیروز و امروز نیست و نمی توان برای آن قوانین ثابتی وضع کرد، اما در مواردی با برخوردهای قهری و در نظر گرفتن جریمه هایی برای تیم ها سعی می شود در حدی رفتارهای ناگوار که در قالب هواداری صورت می گیرد، کنترل شود. با این حال، روشی که به برنداشتن کلمات توهین آمیز مجوز بدهد قطعاً مورد پسند نیست. از سوی دیگر، درست است که فرهنگ به مرور زمان شکل می گیرد و واکنش های قهری بیشتر شبیه مسکن های موقتی هستند که اثرگذاری کوتاه مدت دارند، اما نمی توان از ضرورت آموزش هواداری غافل شد؛ آموزشی که نشان دهد همواره نیازی نیست برای ابراز نارضایتی از یک بازیکن یا تیم، به فحاشی روی آورد یا به دنبال پرتاب کردن اشیاء به سمت مستطیل سبز ورزشگاه باشیم.
بیرانوند می خواهد دیده شود؟
اگرچه مرور کارنامه حرفه ای بیرانوند باعث شده برخی بعد از حواشی به وجود آمده و فحاشی های روز یکشنبه در ورزشگاه و عدم واکنش او، معتقد باشند که این بحران برای او نوعی بهره برداری رسانه ای بوده تا دوباره نامش بر سر زبان ها بیفتد، اما از منظر انسانی، قطعاً تمایل به دیده شدن به قیمت توهین و شنیدن ناسزا به خود و خانواده اش منطقی نیست و در چارچوب رفتارهای انسان، ناپسند شمرده می شود. از طرف دیگر، حتی اگر این موضوع به فرض محال برای یک فرد موافق باشد که به واسطه این امور بیشتر مورد توجه قرار گیرد، همچنان مجوزی برای فحاشی هواداران به یک ورزشکار نخواهد بود.