فیلم “قیصر” با مشارکت جمعی از معتبرترین بازیگران از جمله بهروز وثوقی، پوری بنایی، بهمن مفید، جمشید مشایخی و ناصر ملک مطیعی به جهان سینما معرفی شد. اما غیبت بهروز در مراسم دیروز نسبت به سایرین بیشتر احساس می شد. کیمیایی نشان داد که دوستی خود را فراموش نکرده و با ابراز احساساتش به یاد او، او را دوباره به مقام والای خود در میان صحنه های سینما بازگرداند. این متن به بررسی روابط نزدیک این دو هنرمند می پردازد. همراه ما باشید.
نقطه آغازین؛ بیگانه بیا در سال ۴۷
در دی ماه ۱۳۴۷، نشریه تهران مصور طی یادداشتی، فیلم “بیگانه بیا” را به عنوان نخستین فیلم بلند ایرانی معرفی کرد که در جشنواره کن به نمایش درآمد. این متن به کارگردانی کیمیایی و بازیگرانش همچون بهروز وثوقی، فرخ ساجدی، مصطفی عالمیان و اسفندیار منفردزاده اشاره کرد و بیان داشت که این فیلم با سبک رایج سینمای فارسی فاصله دارد و از جدیت خاصی برخوردار است. اما به جز این یادداشت و تحسین پرویز دوایی در مجله سپید و سیاه، دیگر هیچ نقدی در مورد فیلم منتشر نشد. “بیگانه بیا” نقطه عطفی در کارنامه کیمیایی محسوب می شود؛ لحظه ای که شخصیت فرنگیس در بین محمود (با بازی بهروز وثوقی) و احمد می گوید «نمی دانم» و این ابهام تا به امروز یکی از ویژگی های بارز زنان آثار کیمیایی باقی مانده است.
نقطه اوج دوستی کیمیایی و بهروز؛ قیصر
برای بسیاری، “قیصر” نخستین آشنایی با سینمای کیمیایی است؛ داستانی از یک انقلابی از طبقات پایین که برای انتقام خون خواهرش، سه برادر را می کشد و در میان آرامش خاص خود، به عروجی باور نکردنی دست می یابد. در آن زمان، “قیصر” به نمادی قهرمانانه از تنهایی تبدیل شد و شیوه ی ظاهر شدن او به دور از کلاهی که معمولاً در سینمای فارسی رواج داشت، و با نگاهی تلخ و پرمغز، نسبت به یک سیستم ظالم انقلاب می کند. او به سراغ برادران آب منگل می رود و به انتقام تمام زخم هایی که متحمل شده، می پردازد. از این رو، می توان گفت “قیصر” نخستین گنگستر سینمای ایران به حساب می آید؛ گنگستری که در فضایی سنتی، اما به اندازه ای واقعی به تصویر کشیده شده. این اثر شروعی برای همکاری های عمیق بهروز و مسعود و آغاز جریانی است که هنوز در دل و ذهن ملت ایرانی زنده است.
رضا موتوری؛ با چشمانی محروم و پاهایی خسته
یک سال پس از موفقیت “قیصر”، فیلم “رضا موتوری” به روی پرده رفت. این سومین ساخته مسعود کیمیایی از آذر ماه ۱۳۴۹ در ۱۶ سینمایش در تهران به نمایش درآمد. این ضد قهرمان خیابانی به زیبایی در بازی بهروز وثوقی جلوه گری می کند و تأثیرات آن بر فیلم های نوگرایانه جوانان در دهه ۵۰ قابل مشاهده است. این تأثیرپذیری را می توان در فیلم های مطابق با خلق و خوی نسل جدید، همچون “دلجو” تا “فریاد زیر آب”، که توسط سیروس الوند ساخته شده و با سوار کردن قهرمان بر موتور یا اضافه کردن ترانه ای تلخ به تصویر قهرمان زخمی، ادای دینی به “رضا موتوری” به حساب می آید، جستجو کرد.
داش آکل؛ یک عاشقانه تراژیک
در سال ۱۳۵۰، مسعود کیمیایی بار دیگر همکاری خود را با بهروز آغاز کرد و بر اساس داستان هدایت، فیلمی را به تصویر کشید که اگرچه به اصل داستان وفادار است، اما تغییرات محسوسی برای ارتقاء اثر به آن افزوده شد. داش آکل کیمیایی داستان مردی را روایت می کند که به شدت احساس تنهایی می کند و هیچ چیزی نمی تواند درد او را مرهم بخشد؛ دردی که ناشی از عشق او به دختری است که او تمامی امور مربوط به مراسم ازدواجش را سامان می دهد. او با تحقیر مواجه می شود، اما سرانجام ایستادگی کرده و مرگ سرافرازانه ای را پذیرا می شود. اگر مرگ داش آکل هدایت شبیه به خودکشی است، کشته شدن داش آکل کیمیایی با بازی بهروز به تماشاگری به گونه ای شبیه به شهادت می ماند. “داش آکل” داستانی پر از احساس و حساسیت است که احساسات مرد را در خود ترکیب کرده و وقتی به خصوصیات او اشاره می شود که مثلاً سؤالی از اقدس در مورد جمله ی “وقتی مرد غم داره، یه کوه درد داره” می پرسد و جواب می شنود “مرجان”!
گوزن ها؛ هیچ کس نمی دانست که این آخرین است!
پس از “داش آکل”، کیمیایی دو فیلم دیگر با بهروز ساخت؛ “بلوچ” و “خاک”، اما هیچکدام به قدرت آثار پیشین نمی رسیدند. بنابراین، او تصمیم می گیرد تا به سراغ “گوزن ها” برود. در این فیلم بهروز گویی این دیالوگ را به خودش می گوید: “رفاقتمون که جایی نرفته باوفا”. “گوزن ها” داستانی از دوستی است که در این دنیای بی رحم و کوچک جایی ندارد. این اثر کالت، بعد از گذشت نیم قرن، هنوز هم هیچ فیلمی به نزدیکی اش نرسیده است. به واقع، “گوزن ها” صمیمانه ترین همکاری میان بهروز و مسعود است و مسعود این روزها حق دارد دلتنگ رفیق قدیمی اش باشد؛ ما نیزی دلتنگیم آقا مسعود.