هماهنگکننده ارشد سازمان ملل برای توسعه مدیریت اطلاعات سوانح در منطقه آسیا و اقیانوسیه بر این باور است که آنچیزی که یک حادثه طبیعی را به یک بحران یا فاجعه تبدیل میکند، صرفاً خود آن خطر نیست، بلکه بستگی به سطح آمادگی جوامع برای مواجهه با آن خطر دارد.
مصطفی محقق در نشست تخصصی «تلفیق کاهش ریسک سوانح در برنامههای توسعهای» که به همت پژوهشکده سوانح طبیعی برگزار گردید، بیان کرد: در سطح جهانی چارچوب نظری و مفهومی مهمی در رابطه با کاهش خطر وجود دارد. در آغاز، موضوع تابآوری مطرح است که باید وضعیت تابآوری افراد و مکانها را بهبود بخشیم تا توانایی آنها در بقا افزایش یابد. پس از آن، لازم است که به کاهش ریسکها و خطرات پرداخته شود و از بروز خطرات آینده جلوگیری کنیم. همچنین تغییر اقلیم و توسعه پایدار نیز در این چارچوب گنجانده میشوند.
وی افزود: وقتی صحبت از تابآوری به میان میآید، منظور تابآوری در سطوح فردی، جمعی، فیزیکی، سیستمی، سازمانی، نهادی و کارکردی است. بهعنوان مثال، ممکن است که یک بیمارستان در زمان وقوع زلزله بزرگی از خرابی محفوظ بماند، اما کارکرد آن در خدمترسانی به بیماران مختل شود و در این حالت، تابآوری کارکردی خود را از دست میدهد.
خرابکاری سیل یا زلزله به انسان وابسته است
هماهنگکننده ارشد سازمان ملل برای توسعه مدیریت اطلاعات سوانح در آسیا و اقیانوسیه ادامه داد: ریسک یا خطرات ناشی از حوادث، نتیجهای از مخاطرات، آسیبپذیریها و موقعیتهای در معرض خطر بودن هستند. ما در عناصر مخاطرات نمیتوانیم دخالت کنیم، اما در مورد آسیبپذیریها، نقشهای مختلفی داریم و اینکه یک سیل یا زلزله تا چه اندازه خطرناک باشد، به رفتار ما بستگی دارد. آسیبپذیریها از چهار جنبه آسیبهای فیزیکی مانند نوع ساختمانسازی، آسیبهای اجتماعی مانند مهاجرت از روستاها به شهرها، آسیبهای اقتصادی مانند فقر و بیمه و آسیبهای محیطزیستی مانند مداخلات در طبیعت تعریف میشوند و این امر موجب میشود که بارشهای ساده در جنگلها به سیلابهای مخرب تبدیل شده و در نتیجه فاجعهای رقم بخورد.
محقق بیان داشت: اقدامات متعددی برای کاهش ریسک انجام میشود، اما نباید فراموش کرد که ما با رفتارهای شخصی و مدیریت نادرست منابع علیرغم همه تلاشها، همچنان ریسک تولید میکنیم. فرض کنید، سرعت تولید ریسک هزار کیلومتر بر ساعت است و در مقابل، سرعت اقدامات کاهش ریسک تنها ۱۲۰ کیلومتر بر ساعت است که این مسئله نشاندهنده ناکافی بودن اقدامات ماست. بنابراین ما باید از تولید ریسکهای بیشتر جلوگری کنیم. در اینجا، توسعه در چارچوب زمان اهمیت بسزایی دارد؛ یعنی اگر بخواهیم توسعه را ادامه دهیم، در صورتی که این توسعه کمکیفیت یا نادرست باشد، ریسکهایی که در آینده تولید میشوند، سرعت و شدت بیشتری خواهند داشت.
وی با اشاره به اینکه نمیتوان میزان آمادگی و اقدامات صورت گرفته را بهراحتی اندازهگیری کرد، ادامه داد: بهعنوان مثال، پس از زلزله بم، اقدامات بسیار زیادی انجام شده است؛ اما ما نمیدانیم که این اقدامات آیا کافی بودهاند یا نه، زیرا فاکتور دومی که به تولید ریسکهای جدید مربوط میشود، اندازهگیری نشده است. همچنین زمانی که اقدامات انجام میشود، شاخصهای کلی وجود نداشت که بتوانیم بر اساس آن تعیین کنیم چقدر از این مسیر را طی کردهایم.
هماهنگکننده ارشد سازمان ملل برای توسعه مدیریت اطلاعات سوانح در آسیا و اقیانوسیه افزود: آسیبپذیری یک مسئله توسعهای به حساب میآید و ما چارهای جز بررسی میزان ریسک نداریم و این مساله باید در مرکز فرآیند توسعه گنجانده شود تا هم آسیبپذیری کاهش یابد و هم ریسکهای کمتری در آینده ایجاد شود. در سطح جهانی نیز به این نتیجه رسیدهاند که ادغام کاهش ریسک در اهداف توسعه پایدار باید همزمان و بهطور همزمان انجام شود، در غیر این صورت فایدهای نخواهد داشت.
محقق در ادامه بیان کرد: سند سندای، تغییر اقلیم و اهداف توسعه پایدار، سه چارچوب اساسی و معتبر در سطح جهانی هستند که برنامهریزیهای کاهش ریسک باید براساس آنها طراحی شوند. در واقع، باید پیامدها و احتمال وقوع حوادث را در سطح ملی یا استانی بررسی کرد و از آن در برنامهریزیها بهره گرفت.
وی همچنین تأکید کرد که ارتباط میان جامعه علمی و سیاستگذاران و مجریان کشور بسیار حیاتی است. در کشور ما زمینههای علمی به خوبی توسعه یافته است و مجریان کشور نیز نظیر هلال احمر و مدیریت بحران عملکرد خوبی دارند؛ اما سیاستها و خط مشیهای موجود در کشور کامل نیستند و این مشکل در سطح جهانی نیز وجود دارد.
چه عاملی سبب میشود تا یک حادثه طبیعی به فاجعه و بحران تبدیل شود؟
هماهنگکننده ارشد سازمان ملل برای توسعه مدیریت اطلاعات سوانح در آسیا و اقیانوسیه در بررسی این موضوع که چه عواملی سبب تبدیل یک حادثه طبیعی به فاجعه میشوند، گفت: عامل اصلی که تعیینکننده این مسئله است، خود آن مخاطره نمیباشد، بلکه آسیبپذیریهای ما در این زمینه نقش محوری دارند. برای موفقیت در کاهش ریسک، بهویژه باید به اصلاح آسیبپذیریها که عمدتاً به زیرساختها مربوط میشوند، بپردازیم. برای اصلاح این زیرساختها، روشهای توسعه میبایست تغییر کنند. به عنوان مثال، در سیلهای سال ۹۸، پارکینگ شاهچراغ و راه آهن آق قلا با مشکلات جدی در زیرساختها مواجه بودند که این موضوع منجر به بروز مشکلاتی شد.
محقق ادامه داد: معضلاتی که در برنامهریزی جهت تلفیق توسعه با کاهش ریسک وجود دارد، شامل روشها، چارچوبهای قانونی و حقوقی، سیاستگذاریها، سیستمهای هماهنگی ملی، سیستم مدیریت اطلاعات، دسترسی به اطلاعات و سیستمهای هشدار هستند. چندی پیش، در چهار کشور نپال، ایران، تاجیکستان و مالدیو، تحقیقی انجام شد که نتایج آن به مشکلاتی در زمینه اطلاعات پایه، دسترسی به آن، شکافها در نهادها، پیشبینی و هشدار و هماهنگیها و فناوریهای نوین اشاره داشت که این مسائل در همه این کشورها مشهود بود.
وی در پایان گفت: در سال ۹۷، به درخواست جمهوری اسلامی ایران، سازمان ملل یک مرکز به نام مرکز اپتیم را در ایران تأسیس کرد که یکی از پنج مرکز در خاورمیانه است و به جمعآوری اطلاعات و آمار در زمینههای مختلف فناوری و کشاورزی و غیره استفاده میشود.