۱۰ فیلم درباره جانفشانی‌های آزادگان در دوران دفاع مقدس

پس از خاتمه جنگ و در دهه هفتاد، سینما به موضوعاتی پیرامون جنگ روی آورد. یکی از این موضوعات، زندگی اسرایی بود که سال‌های طولانی در عراق به سر برده بودند. در طی این سال‌ها، چندین فیلم با محوریت این موضوع ساخته شده‌اند که شامل آثار کمدی و نیز اقتباس‌های ادبی می‌شود. در این نوشتار، پنج فیلم سینمای ایران را که در مورد اسرا ساخته شده‌اند، معرفی می‌کنیم:

پرواز از اردوگاه، حسن کاربخش، ۱۳۷۲

پرواز از اردوگاه نخستین فیلمی است که به موضوع اسرا می‌پردازد. این اثر در سال 73 ساخته شده و در زمان تولید، هنوز تعداد زیادی از افراد در اسارت بودند. حسن کاربخش، کارگردان این فیلم، آثاری دیگر نیز در زمینه جنگ دارد که از آن جمله می‌توان به عروس حلبچه و الماس بنفش اشاره کرد. داستان فیلم درباره سرگرد خلبان عباس حلمی است که پس از کشف اطلاعات حیاتی در یک عملیات شناسایی، به دست نیروهای عراقی اسیر می‌شود. او با همکاری سایر اسرای ایرانی، نقشه‌ای برای فرار از اردوگاه طراحی می‌کند. این فیلم فضایی پر از اکشن دارد و جمشید هاشم‌پور یکی از بازیگران مطرح آن است.

کیمیا، احمدرضا درویش، ۱۳۷۳

احمدرضا درویش پس از موفقیت فیلم‌های ابلیس و آخرین پرواز، کیمیا را با بازی خسرو شکیبایی، بیتا فرهی و رضا کیانیان ساخته است. این فیلم به دو بخش تقسیم می‌شود. بخش اول در شهری در حال بمباران عراق رخ می‌دهد، در حالی که رضا همسرش را به بیمارستان می‌برد. با این حال، بیمارستان مورد حمله قرار می‌گیرد و دکتری به نام شکوه نوزاد تازه‌متولد شده را پس از فوت مادرش به یک مکان امن می‌برد. بخش دوم فیلم سال‌ها پس از جنگ اتفاق می‌افتد. در این زمان، رضا که آن زمان در اسارت بوده، به دنباله تنها بازمانده خانواده‌اش یعنی شکوه می‌گردد و درام اصلی شکل می‌گیرد.

بوی پیراهن یوسف، ۱۳۷۴

فیلم بوی پیراهن یوسف در اردوگاه اسرا جریان ندارد و به هیچ جنگی نیز نمی‌پردازد. کارگردانی این اثر به ابراهیم حاتمی‌کیا تعلق دارد و داستان آن مربوط به پدری است که به او اطلاع داده شده پسرش در جنگ جان باخته است. پسر حتی مزار هم دارد، اما پدر حاضر به پذیرش مرگ او نمی‌شود. در روز آزادی اسرای جنگی، پدر به قصر شیرین می‌رود و پسرش را در میان اسرای آزادیافته می‌یابد. علی نصیریان یک از بهترین بازی‌هایش را در این فیلم ارائه می‌دهد و مجید انتظامی هم بعد از فیلم از کرخه تا راین، موسیقی ماندگار دیگری برای این اثر خلق کرده است. بوی پیراهن یوسف در چهاردهمین جشنواره فجر به نمایش درآمد اما موفقیتی کسب نکرد. این فیلم به همراه برج مینو، ساخته دیگر حاتمی کیا، در جشنواره شرکت کرده بودند و به فواصل یک ماه از یکدیگر روی پرده رفتند.

مردی شبیه باران، سعید سهیلی، ۱۳۷۵

فیلم مردی شبیه باران از سعید سهیلی، تمامی وقایع آن در اردوگاه اسرا روایت می‌شود. داستان حول منصور قاسمی، یکی از فرماندهان برون مرزی سپاه می‌چرخد که در حین حمله نیروهای دشمن دستگیر می‌شود. عراقی‌ها برای شناسایی او، جاسوسی را بین اسرای ایرانی مستقر می‌کنند و زمانی که هویتش شناسایی می‌شود، زندانیان را تحت شکنجه قرار می‌دهند تا به اطلاعات بیشتری در مورد منصور دست یابند. ابوالفضل پورعرب که در آن زمان، ستاره جوان سینما بود، در این اثر برای نخستین بار نقش یک رزمنده را ایفا می‌کند و به خاطر آن برنده جایزه بهترین نقش اول مرد از جشنواره فیلم می‌شود.

رنجر، احمد مرادپور، ۱۳۸۷

فیلم رنجر با محوریت موضوع اسارت، نمونه‌ای اکشن است که تلاش دارد مخاطب را به هیجان آورد و حس غروری به او هدیه کند. داستان این فیلم درباره فرمانده‌ای است که در اثر دستگیری به اردوگاه دورافتاده‌ای منتقل می‌شود و با طراحی نقشه‌ای برای فرار، آن را با سایر اسرای اردوگاه در میان می‌گذارد. جمشید هاشم‌پور نیز در یکی دیگر از نقش‌های اکشن قدرتمند خود در این اثر ظاهر می‌شود.

اتوبوس شب، کیومرث پوراحمد، ۱۳۸۶

فیلم اتوبوس شب به‌طور معکوس به مسأله اسرای عراقی می‌پردازد. این اثر اقتباسی از رمان داستان‌های شهر جنگی نوشته حبیب احمدزاده است و کیومرث پوراحمد برای ساخت آن تا ۹ بار سناریو را بازنویسی کرده است. داستان فیلم درباره نوجوانی ۱۶ ساله است که گروهی از اسرای عراقی را با یک اتوبوس به قرارگاهی منتقل می‌کند. اتوبوس شب به صورت سیاه و سفید فیلم‌برداری شده و موفقیت‌های فراوانی کسب کرده است. از جمله این جوایز می‌توان به بهترین کارگردانی در جشنواره بین‌المللی فیلم خروس طلایی ۲۰۰۷، جایزه ویژه هیئت داوران جشنواره فیلم آسیا پاسیفیک ۲۰۰۷، تندیس بهترین فیلم یازدهمین جشن خانه سینما ۱۳۸۶ و تندیس بهترین فیلمنامه یازدهمین جشن خانه سینما ۱۳۸۶ اشاره کرد. خسرو شکیبایی در این فیلم در نقش راننده اتوبوس بازی بسیار خوبی از خود به نمایش می‌گذارد و در تمام مدت فیلم‌برداری، حتی در صحنه‌هایی که اتوبوس در نمای دور بوده، خود آن را رانندگی کرده است. کیومرث پوراحمد خاطرنشان کرده که این نقش به بسیاری از بازیگران شناخته شده پیشنهاد شد، اما همه آنها حاضر به ایفای نقش یک راننده اتوبوس نشدند! مهرداد صدیقیان نیز در این فیلم اولین تجربه بازیگری خود را در ۱۶ سالگی انجام داده است.

اخراجی‌ها ۲، مسعود ده نمکی، ۱۳۸۷

این فیلم، تنها کمدی در رابطه با اسارت محسوب می‌شود. پس از موفقیت اخراجی‌های یک، مسعود ده نمکی داستان ادامه این فیلم را در فضایی اردوگاهی روایت می‌کند. این اثر با جمعی از بازیگران مشهور و پرطرفدار مانند اکبر عبدی، امین حیایی، سید جواد رضویان، محمدرضا شریفی‌نیا، ارژنگ امیرفضلی و سپند امیرسلیمانی، به پرفروش‌ترین فیلم آن سال تبدیل گشت.

بیداری رویاها، محمدعلی باشه آهنگر، ۱۳۸۸

در این اثر، داستان در اردوگاه اسرا یا در جبهه جریان ندارد. بلکه به جنبه‌هایی از مسائل پیرامون اسارت می‌پردازد و روایت‌گر داستانی است که پس از جنگ در میان خانواده‌های شهدا شکل می‌گیرد. در این داستان، زنی که همسرش به‌عنوان شهید شناخته شده، به عقد برادر او درمی‌آید. او پس از گذر سال‌ها متوجه می‌شود که همسرش در اسارت بوده و حالا به خانه بازگشته است.

دوئل، احمدرضا درویش، ۱۳۸۲

سال‌ها پس از کیمیا، احمدرضا درویش فیلم دوئل را با نگاهی به وقایع اسارت می‌سازد. داستان این فیلم درباره صندوقچه‌ای است که عده‌ای تلاش برای خروج آن از ایران در زمان جنگ می‌کنند. اما شخصی به نام زینال از این ماجرا باخبر می‌شود و پس از ۲۰ سال بازگشت از اسارت، حقایق پنهانی را فاش می‌کند. این اثر، اولین فیلم سعید راد بعد از عقاب‌ها در سال ۶۳ محسوب می‌شود و جزو یکی از پرهزینه‌ترین فیلم‌ها و همچنین اولین فیلم با صدای دالبی در سینمای ایران است.

یک روز با اسیران، مجید مجیدی، ۱۳۶۸

این فیلم مستند ۳۰ دقیقه‌ای، زندگی یک روز از اسرای عراقی در اردوگاه‌های ایرانی را به تصویر می‌کشد. هدف این مستند، مقایسه زندگی اسرای ایرانی در اسارت با شرایط کم‌وبیش ایده‌آل اسرای عراقی در ایران است.