در تاریخ ۱۳ مرداد ۱۲۸۵، زمانی که مظفرالدینشاه فرمان مشروطیت را امضا کرد، ملت ایران به یکی از مهمترین موفقیتهای تاریخی دست یافت که پیش از این بیسابقه بود. مسیر پر چالش و ناهمواری که در دوره مشروطه طی شده و پس از امضای فرمان توسط پادشاه وقت نیز با موانع متعددی روبهرو گردید، یکی از دراماتیکترین ابعاد تاریخ ایران محسوب میشود. آثار سینمایی و تلویزیونی زیادی وجود دارد که به ابعاد مختلف این دوران پرداختهاند؛ آثاری که اکثر آنها در جلب توجه بينندگان موفق نبودهاند، مانند «شیر خفته» (اسماعیل کوشان)، «وکیل اول» (جمشید حیدری) و «گراند سینما» (حسن هدایت). در «وکیل اول»، تقابل برای ورود به پارلمان عصر مشروطه موضوع اصلی داستان قرار دارد. همچنین «گراند سینما» به ماجرای ورود سینما به ایران و رقابت میان موسیو روسیخان و موسیو آقایوف پرداخته و ورود مجاهدین مشروطه به تهران را نیز به تصویر کشیده است.
مهمترین فیلمی که به دوران مشروطه اختصاص دارد، همچنان «ستارخان» (علی حاتمی) محسوب میشود. این فیلم در زمان نمایش خود با بیتوجهی روبهرو گردید، اما سینمای ایران در طی نیم قرن گذشته نتوانسته فیلمی با ابعاد و ارزشهای این اثر شایسته تقدیر را بسازد. به همین منظور، در ادامه به سه نمونه اشاره خواهیم کرد: یک فیلم سینمایی، یک سریال و یک مستند.
حکایت تاریخ از زبان حاتمی
«ستارخان» نخستین فیلم سینمای ایران بهشمار میرود که بهطور خاص به عصر مشروطه پرداخته است. این فیلم که در سال ۱۳۵۱ به کارگردانی علی حاتمی ساخته شده، قرار بود نقطه عطفی در تولید آثار تاریخی باشد و در آن سالها با بهترین استعدادهای سینمای ایران همکاری کرد؛ از هوشنگ بهارلو بهعنوان مدیر فیلمبرداری گرفته تا حضور ستارگان خوشنامی چون علی نصیریان و عزتالله انتظامی، همراه با هوشمندی آنتونیو کوریدوری از ایتالیا برای جلوههای ویژه.
این فیلم از بهترین آثار سینمای ایران به شمار میرود که در آن علی نصیریان نقش ستارخان و عنایت بخشی در نقش باقرخان بازی میکند. عزتالله انتظامی نیز در نقش حیدر عمواوغلی ایفای نقش میکند. «ستارخان» در تاریخ ۳ اسفند ۱۳۵۱ به نمایش درآمد، اما مدت زمان کوتاهی روی پرده باقی ماند و در گیشه با شکست روبهرو شد. آن زمان روزنامهها مملو از مقالات انتقادی در مورد نادرستیهای تاریخی فیلم بودند، نوشتههایی که بیشتر توسط مورخان قلمی شده بود. بعدها علی حاتمی اعلام کرد که روایت تاریخ را به گونهای که مطلوب اوست، انجام میدهد، روالی که در دیگر آثار تاریخیاش نیز ادامه یافت.
علاوه بر انتقادهای روزنامهها، فیلم «ستارخان» با واکنشهای تندی از سوی نمایندگان مجلس شورای ملی نیز مواجه شد. در یک نشست غیرعلنی مجلس در تاریخ ۱۵ اسفند، بیانیهای از سوی تعدادی از نمایندگان خوانده و امضا گردید که در آن به تحریف داستان تاریخی این فیلم انتقاد شده و آن را تحریف آشکار تاریخ معاصر به شمار آورده بودند. سندیکای هنرمندان نیز علی حاتمی را به دلیل تحریف روایت تاریخی ستارخان مورد سرزنش قرار داد و نتیجه آن، خروج حاتمی از این سندیکا بود. نهایتاً پس از حاشیههای فراوان، کمیته امور سینمایی وزارت فرهنگ و هنر در تاریخ ۱۷ اسفند مجوز نمایش فیلم را ابطال و اکران آن را متوقف کرد.
مبارزه قاجاریها با مشروطیت
محمدرضا ورزی، کارگردان پیگیر تلویزیون در دو دهه اخیر، به ساخت سریالهای تاریخی پرداخته است. در سریال «سالهای مشروطه»، وی بخشی از تاریخ دوران قاجاریه را با تمرکز بر مشروطیت به تصویر میکشد. این مجموعه از آغاز سلطنت ناصرالدین شاه و دوران صدارت امیرکبیر تا زمان انقلاب مشروطه را بررسی میکند. در سریال «سالهای مشروطه» بازیگران مطرحی همچون اکبر عبدی، محمد صادقی، آزیتا حاجیان، جمشید مشایخی، ایرج راد، محمد مطیع، رضا رویگری، زهیر یاری، شهرام عبدلی، داریوش کاردان، فرخ نعمتی، قاسم زارع، تینا پاکروان، یوسف صیادی، چنگیز وثوقی، ولیالله مومنی، مهری ودادیان، حسن کاخی، حسام نواب صفوی و محمدرضا شریفینیا و… ایفای نقش کردهاند.
ورزی در خصوص سریالش اظهار کرده است: نگارش این اثر بیش از ۵ ماه به طول انجامید. البته قبل از آغاز تصویربرداری، فیلمنامه را تکمیل کرده و سپس مراحل تولید را آغاز کردم. در کنار کارگردانی، پژوهشهای زیادی نیز انجام داده و در تاریخ معاصر غوطهور شده بودم. برای این پروژه از منابع تاریخی متعددی استفاده کردم، مانند کتاب «امیرکبیر و ایران» نوشته فریدون آدمیت، «امیرکبیر» اثر حسین ملکی، نوشتههای شیخ فضلالله نوری و کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان». این سریال سعی دارد تا از ظلم قاجاریها به انقلاب مشروطه بگوید.
کاوش در شخصیت قهرمان فراموششده مشروطهخواه
در میان مستندهای مربوط به دوره مشروطه، مستند «علی موسیو» به کارگردانی مسعود میر، نمونهای قابل توجه است. در این مستند، مسعود میر به سراغ یکی از شخصیتهای برجسته، اما کمتر شناختهشده آن دوران رفته است. او به مشکل کمبود منابع درباره علی موسیو اشاره میکند: در واقع، کمتر از ۳ یا ۴ کتاب در دسترس است که اطلاعات جامعتری درباره او ارائه کردهاند و معتبرترین منبع «تاریخ مشروطه» احمد کسروی است که در آن نیز تنها چند خط به این شخصیت اختصاص داده شده است. اما چرا باید علی موسیو موضوع تمرکز یک مستند قرار بگیرد؟ نسبت این شخصیت تاریخی با عصر کنونی چیست؟ مسعود میر درباره این پرسش میگوید: یکی از ویژگیهای علی موسیو این است که او بر حفظ تمامیت ارضی ایران تأکید داشته و در مبارزاتش همواره این موضوع برایش اهمیت ویژهای داشته است. او با روسها در تضاد بوده و به قدری برای آنها خطرناک به حساب میآمده که گفته میشود در یکی از مهمانیها در کنسولگری روسیه مسموم شده و جانش را از دست داده است. اگر بتوانم با این مستند حس وطنپرستی را در بین مخاطبان زنده کنم، احساس موفقیت بزرگی میکنم. زیرا این حس ممکن است در افراد به شکلها و مقادیر متفاوتی تجلی یابد. شاید یک فرد مانند علی موسیو برای وطنش هر آنچه دارد، نمایان کند و شخص دیگری در سطح یک شهروند عادی تنها حس وطنپرستی خود را در درون خویش حس کند.