عضو هیئت علمی از گروه مهندسی راه، ساختمان و محیط زیست در دانشکده مهندسی دانشگاه شیراز، با اشاره به اینکه مصرف بیش از حد آب در بخش کشاورزی اصلیترین عامل فرونشست زمین در مناطق مرودشت، تخت جمشید و نقش رستم به شمار میآید، اظهار داشت: فرونشستها در فاصله ۱۰ متری از نقش رستم و بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ متری از تخت جمشید در حال وقوع هستند و به شکل شکافهای بزرگ به وضوح قابل مشاهدهاند.
مریم دهقانی امروز، ۲۶ مهرماه، در حاشیه رویداد «شب علم» دانشگاه شیراز به بررسی پدیده فرو نشست در دشت مرودشت پرداخت که به عنوان یک زنگ خطر برای استان فارس به حساب میآید. وی افزود: در اکثر دشتهای ایران، پدیده فرونشست در حال بروز است و علت اصلی این فرونشستها، برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی برای مصارف کشاورزی است.
وی تصریح کرد: در حال حاضر فرونشستها در فاصله ۳۰۰ تا ۵۰۰ متری از تخت جمشید و ۱۰ متری از نقشرستم در حال ایجاد است و شکافهای عظیمی که به واسطه این فرونشستها به وجود آمدهاند به وضوح دیده میشوند.
دهقانی در ادامه بیان کرد: نخستین کشوری که با بحران فرونشست مواجه شد، ایالات متحده آمریکا بود؛ جایی که در سال ۱۹۷۷، سطح زمین به میزان ۹ متر فرو نشست و عامل آن برداشت بیش از حد آب برای فعالیتهای کشاورزی بود.
وی همچنین فروچالهها را از پیامدهای ناشی از فرونشست زمین معرفی کرد و تأکید کرد: استان فارس با اقلیم خشک خود، ناگزیر به استفاده از آبهای زیرزمینی برای کشاورزی است. فرونشست نتیجه توسعه زمینهای زراعی و برداشت آب از چاهها است؛ غافل از اینکه جمع شدن آب در سفرههای زیرزمینی میلیونها سال به طول میانجامد.
این عضو هیئت علمی گزارش داد که چند سال پیش در دشت ایج استهبان، ناگهان در عرض چند ثانیه، فروچالهای به وسعت ۱۰۰ متر ایجاد شد و اشاره کرد که این دشت مانند ۷۰ دشت دیگر در استان فارس در حال فرونشست است. او همچنین خاطرنشان کرد که در شهرهای بزرگی نظیر تهران نیز بحران فروچالهها به شدت در حال گسترش است.
وی با بیان اینکه دشت مرودشت را میتوان بحرانیترین دشت در ایران نامید، ادامه داد: تمام دشت به وسعت ۷ هزار و ۲۰۰ کیلومتر مربع در حال فرونشست است و بیشترین میزان نشست در این دشت ۳۰ سانتی متر در سال برآورد شده است. در این دشت، کشاورزی در مساحتهای وسیعی انجام میشود و با وجود کمبود آب، استان فارس به عنوان اولین تولیدکننده گندم در کشور به شمار میآید.
دهقانی تصریح کرد: با استفاده از ماهوارههای راداری، ۷۰ ناحیه فرونشست در سطح استان شناسایی شده است و بحرانیترین دشت، مرودشت شناخته شده است. بالاترین نرخ فرونشست در منطقه نزدیک به بیضا به میزان ۳۰ سانتی متر در سال تخمین زده شده است.
وی بیان کرد: مناطق مختلف شهر مرودشت، به شکلهای مختلف در حال فرونشست است. به استثنای مرودشت پتروشیمی که زیرساختهای مهم آن در حال فرونشست است و حداکثر میزان نشست در آن ۱۴ سانتی متر در سال برآورد شده است. ناحیه «کوشک» در شمال شرق مرودشت بالاترین نرخ فرونشست را به خود اختصاص داده و کل مجموعه مسکن مهر در شهر مرودشت با میزان ۱۸ سانتیمتری در حال کاهش ارتفاع است. با توجه به وسعت بسیار زیادی که در حال نشیند، ممکن است این کاهش به سادگی محسوس نشود و دیوارها ترک نخورند. اما در آینده ممکن است ترکهایی مشابه آنچه در تخت جمشید مشاهده میشود، نمایان شوند.
دهقانی بارها به مسئولین هشدار داده است که باید برداشت آب را تحت کنترل قرار داده و چاههای غیرمجاز را مسدود کنند، زیرا این اقدام، نخستین راهکار برای جلوگیری از افت بیشتر آبهای زیرزمینی خواهد بود.
وی همچنین دومین راهکار را ارائه تسهیلات به کشاورزان دانسته و ادعا کرد: کشاورزی باید به سمت نوآوری و استفاده از روشهای آبیاری هوشمند حرکت کند به نحوی که مصرف آب کاهش یابد. با توجه به اقلیم خشک ایران، ما محصولات کشاورزی را تولید کرده و به سایر کشورها صادرات میکنیم، این وضعیت مانند بیماری است که در حال خونریزی است و از طریق دیگران خون جبران میکند.
دهقانی همچنین خاطرنشان کرد: باید به سمت تجارت آب مجازی حرکت کنیم و مشاغل پایدار برای کشاورزان ایجاد کنیم تا فعالیتهای کشاورزی در ایران محدود گردد و برای تغییر الگوی کشت آموزشهای لازم را ارائه دهیم.
این عضو هیئت علمی با تأکید بر اینکه هرکس باید به شکل امکانپذیر صرفهجویی کند، گفت: البته باید به این نکته توجه کرد که مشکل این نیست که آب کم است، بلکه در واقع آب اصلاً وجود ندارد؛ بنابراین باید مدت زمان دوش گرفتن را به ۲ تا ۳ دقیقه کاهش دهیم، از آب شرب برای آبیاری فضای سبز استفاده نکنیم، ماشینها را با آب شیرین نشوییم و در صورتی که شیرهای منزل چکه میکنند، در اسرع وقت نسبت به تعمیر آن اقدام کنیم. این مسائل شاید ابتدایی به نظر برسند، اما در شرایط فعلی بحران آب در ایران، تنها راهی است که میتواند ما را از این بحران نجات دهد.
وی در پایان، با تأکید بر اینکه نجات و حفظ آب به معنای نجات زمین و زندگی است، اعلام کرد: منابع آبی در حال کاهش است و باید همه به اهمیت بحران آب توجه جدی داشته باشند.