هپاتیت به معنای التهاب کبد است و ممکن است ناشی از ویروسهای مختلف یا عوامل غیر ویروسی باشد. طبق آمار، در سال جاری میلادی حدود ۳۰۴ میلیون نفر به این وضعیت مبتلا شده و سالانه یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر در سراسر دنیا به واسطه این بیماری جان خود را از دست میدهند. با این حال، خوشبختانه به ترتیب اقدامات کنترلی در ایران، هماکنون کشور ما در زمره کشورهای با شیوع بسیار پایین هپاتیت قرار دارد.
، هپاتیتهای ویروسی به پنج دسته A, B, C, D و E تقسیمبندی میشوند. هپاتیت نوع A و E به دلیل روشهای مدفوعی-دهانی و از طریق فاضلابهای غیر بهداشتی، آب و غذاهای آلوده، عدم رعایت بهداشت فردی و عدم شستن دستها قبل از مصرف غذا منتقل میشود. در عوض، هپاتیتهای C, B و D بهوسیله خون و محصولات خونی آلوده، انتقال از مادر باردار به نوزاد و اقداماتی نظیر حجامت، خالکوبی و ارائه خدمات پزشکی و دندانی با ابزارهای غیراستریل و آلوده پخش میشوند.
کاهش تعداد مبتلایان به هپاتیت در سطح جهانی
براساس گزارشهای موجود، موضوع هپاتیت به یکی از اولویتهای اصلی سیستم بهداشتی و درمانی تبدیل شده و ۱۹۸ کشور در راستای حذف این بیماری تلاشهایی را آغاز کردهاند. سازمان بهداشت جهانی بهطور مداوم اطلاعات مربوط به این بیماری را منتشر میکند. طبق آمار این سازمان، ۳۵۴ میلیون نفر در جهان به دو هپاتیت B و C مبتلا هستند که از میان آنان، ۵۸ میلیون نفر به هپاتیت C و ۲۹۶ میلیون نفر نیز به هپاتیت B آلوده شدهاند.
تحلیلها درباره روند ابتلا به هپاتیت نشان میدهد که میزان ابتلا در حال کاهش است. از این رو، مقایسه وضعیت کنونی با سال گذشته نشاندهنده کاهش شیوع این بیماری است. در حالی که در سال ۲۰۲۳ حدود ۳۵۴ میلیون نفر به هپاتیت مبتلا بودند، تعداد کنونی مبتلایان معادل ۳۰۴ میلیون نفر است. هپاتیت C با ۵۰ میلیون و هپاتیت B با ۲۵۴ میلیون، از جمله آمار مبتلایان در سال جاری میلادی محسوب میشوند.
آیا هپاتیت قابل مرگ است؟
واکسیناسیون؛ رویکردی برای کنترل هپاتیت
متأسفانه، هپاتیت باعث مرگ و میر بیش از یک میلیون نفر در سال میشود. دکتر رشید رمضانی، رئیس اداره کنترل و مبارزه با هپاتیت وزارت بهداشت در گفتگو با ایسنا اعلام کرده که هر ساله حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر به دلیل هپاتیتهای B و C جان خود را از دست میدهند و طبق گفته سازمان بهداشت جهانی، هر ۳۰ ثانیه یک نفر به خاطر این بیماری فوت میکند.
اگرچه آمار مرگومیر ناشی از هپاتیت در سطح جهانی قابل توجه است، اما طبق اظهارات مسئولان بهداشت و درمان کشور، میزان مرگ و میر در ایران به لطف اقدامات انجامشده به حداقل رسیده است. واکسیناسیون علیه هپاتیت B بهعنوان روشی مؤثر برای پیشگیری از این بیماری شناخته میشود.
با توجه به این موضوع که هپاتیت B به وسیله واکسن قابل پیشگیری است، تلقی واکسن این بیماری به یکی از ارکان اصلی برنامه واکسیناسیون ملی تبدیل شده است. بر اساس اطلاعات رئیس اداره کنترل و مبارزه با هپاتیت وزارت بهداشت، تمام نوزادان ایرانی در بدو تولد واکسن هپاتیت B را دریافت میکنند، در حالی که برآوردها نشان میدهند تنها ۴۵ درصد نوزادان در سراسر دنیا این واکسن را در زمان تولد دریافت میکنند.
سابقه کار وزارت بهداشت نشان میدهد که این نهاد تنها به نوزادان بسنده نکرده و همچنین گروههای پرخطر نیز مورد توجه قرار گرفتهاند. طبق اظهارات مقامات وزارت بهداشت، حدود ۶ میلیون نفر در کشور تحت پوشش واکسن هپاتیت B قرار گرفتهاند. ایران به عنوان بخشی از منطقه مدیترانه شرقی سازمان بهداشت جهانی، با تزریق بیش از ۴۰ میلیون دوز واکسن هپاتیت B در این حوزه بهعنوان نمونهای منحصر به فرد شناخته میشود.
در جامعه، گروههای پرخطر وجود دارند که بهعنوان نقاط ضعف کنترل هپاتیت در کشور به حساب میآیند. برآوردها نشان میدهد که شیوع هپاتیت در میان مردم عادی کماهمیت است و این بیماری بیشتر در میان «جمعیتهای کلیدی» رواج دارد. زندانیان، افراد دارای رفتارهای جنسی پرخطر و افرادی که از مواد مخدر تزریق یا استنشاق میکنند جزو این گروههای پرخطر در هپاتیت B و C به شمار میروند.
وضعیت هپاتیت در کشور
سازمان بهداشت جهانی همانند دیگر بیماریها، رویکرد مشابهی در قبال هپاتیت دارد و کشورهای مختلف را برحسب شدت شیوع این بیماری به دستههای گوناگون تقسیم مینماید. بر اساس این تقسیمبندی، هپاتیت کشورهای مختلف بسته به شدت شیوع به چهار دسته «بسیار بالا»، «متوسط»، «کم» و «بسیار پایین» تقسیم میشود، جایی که کشورهایی با شیوع حدود هشت درصد به عنوان کشورهای با شیوع بسیار بالا تعریف میشوند. خوشبختانه، ایران در زمره کشورهای با شیوع بسیار پایین هپاتیت قرار دارد.
طبق اظهارات رئیس اداره کنترل و مبارزه با هپاتیت وزارت بهداشت، روند ابتلا به هپاتیت رو به کاهش است و بهطوری که کمتر از یک درصد از جمعیت کشور به نوع مزمن هپاتیت B و همچنین کمتر از ۰.۲ (دو دهم) درصد به هپاتیت مزمن C آلوده هستند. همچنین، میزان مرگومیر ناشی از هپاتیت B و C نیز با روند کاهش همراه است و وضعیت کنونی نشان از بهبود دارد.
شناسایی «فعال» و «غیرفعال» هپاتیت در کشور
پیشگیری و کنترل هپاتیت تنها به تزریق واکسن محدود نمیشود و شناسایی به موقع مبتلایان نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. وزارت بهداشت با توجه به ضرورت شناسایی بهموقع این بیماران، دستورالعملی را به دانشگاههای علومپزشکی کشور ابلاغ کرده است. دکتر رمضانی در گفتگو با ایسنا اعلام کرده که این دستورالعمل به دانشگاههای علومپزشکی ارسال شده و نسخه جدید آن در حال ویرایش است. این وزارتخانه به دانشگاهها توصیه کرده تا «بیماریابی فعال» و «بیماریابی غیرفعال» را در راستای حذف هپاتیت در دستور کار قرار دهند. به عنوان مثال، اگر زنان باردار یا افرادی با سابقه رفتار پرخطر به درمانگاهها مراجعه کنند، دانشگاهها با کسب رضایت آنان میتوانند با استفاده از کیتهای تشخیص به شناسایی بیماران احتمالی هپاتیت بپردازند که این روش شامل بیماریابی غیرفعال است. کیتهای تشخیص فوری هپاتیت به وفور در اختیار دانشگاههای علوم پزشکی قرار گرفته است.
به بیان وی، تیمهای مراقبت سلامت نیز در روش بیماریابی فعال با مراجعه به مکانهایی مانند زندانها که در آن خطر شیوع هپاتیت بیشتر است، به شناسایی گروههای پرخطر و معتادان میپردازند و بیماران هپاتیتی با استفاده از کیتهای تشخیص سریع شناسایی میشوند.
درمان رایگان هپاتیت
وزارت بهداشت، با هدف کنترل بیماری هپاتیت، خدمات درمانی هپاتیت B را برای برخی از گروهها بهصورت رایگان ارائه میدهد و درمان هپاتیت C نیز در کشور بهصورت رایگان انجام میگردد. بر اساس اعلام رئیس اداره کنترل و مبارزه با هپاتیت وزارت بهداشت، به دلیل اینکه احتمال میرود گروههای پرخطر توان پرداخت هزینه درمان هپاتیت B را نداشته باشند، بنابراین درمان این بیماری برای این گروهها بهصورت رایگان در دسترس قرار گرفته است. همچنین، درمان هپاتیت C بهصورت رایگان ارائه میشود و ایران نخستین کشوری است که این درمان را به شکل رایگان ارائه میدهد.