در حال حاضر، با اینکه اساسنامه سازمان ملی هوش مصنوعی هنوز به مرحله نهایی نرسیده است، مناقشات فراوانی درباره انتخاب رئیس این سازمان و بحث در مورد وضعیت آن در معاونت علمی ریاست‌جمهوری به میان آمده است.
پیشرفت‌های روزافزون در حوزه تکنولوژی‌ها و ابزارهای مرتبط با هوش مصنوعی، کشور را به تأسیس و آغاز به‌کار سازمان ملی هوش مصنوعی ترغیب کرده است؛ سازمانی که اکنون بحث‌های جدی حول رهبری آن در حال جریان است، در حالی که اساسنامه آن هنوز نهایی نشده است.
کلیه خبرهای مربوط به سازمان هوش مصنوعی از جلسه‌ای در تاریخ ۲۷ تیر سال گذشته هیات دولت آغاز شد. در آن زمان، دکتر دهقانی فیروزآبادی، معاون پیشین علمی رئیس‌جمهور، پس از پایان این جلسه به خبرنگاران درباره راه‌اندازی سازمان ملی هوش مصنوعی توضیحاتی ارائه داد.
جالب است که یک سال و یک ماه پیش از این تاریخ (۲۷ تیر ۱۴۰۲)، عیسی زارع‌پور، وزیر ارتباطات پیشین در دولت سیزدهم، اعلام کرده بود که شورای عالی فضای مجازی در حال تهیه سندی برای توسعه هوش مصنوعی است. همچنین در مردادماه ۱۴۰۲، مجلس در راستای بررسی سند برنامه هفتم توسعه، به تدوین “برنامه ملی توسعه هوش مصنوعی” پرداخته است.
در پی این اقدامات، ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور، در آذر ماه ۱۴۰۱ دستور تشکیل “شورای ملی راهبری و مرکز ملی هوش مصنوعی” را صادر کرد. در ادامه، معاون پیشین علمی و فناوری رئیس‌جمهور اعلام کرد که در پی این دستور، “سازمان هوش مصنوعی پس از حدود ۱۲ ماه تلاش، هفته گذشته کار خود را آغاز کرد.”
دهقانی فیروزآبادی در آن زمان به این نکته اشاره کرد: “پس از افتتاح سازمان، چند رویداد مهم رخ خواهد داد؛ اولین آن اینکه اساسنامه و سند هوش مصنوعی کشور با بیش از ۱۸ هزار صفحه مستندات پشتیبان، توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب می‌شود. دوم، تأسیس سازمان هوش مصنوعی به‌طور رسمی ابلاغ و این نهاد ایجاد می‌گردد.”
او همچنین به ایجاد یک ساختمان برای این سازمان به‌عنوان سومین اقدام اشاره کرد و تخصیص منابع مالی به‌عنوان یک اتفاق دیگر را ذکر نمود.
در آن زمان ۳۵۰۰ میلیارد تومان منابع مالی برای تأمین نیازهای این سازمان در نظر گرفته شد که از این رقم، هزار میلیارد تومان از پروژه‌های پیشران معاونت علمی ریاست‌جمهوری و ۲۵۰۰ میلیارد تومان نیز از صندوق توسعه ملی تامین خواهد شد. علاوه بر این، دهقانی فیروزآبادی به این موضوع پرداخت که این سازمان به‌عنوان یک نهاد بزرگ دولتی عمل نمی‌کند، بلکه سازمانی چابک با وظیفه اصلی ایجاد زیرساخت‌ها خواهد بود. همچنین او به حوزه‌های فعالیت این سازمان نیز اشاره کرده و “راه‌اندازی یک مزرعه پردازشی مناسب در کشور”، “ایجاد الگوهای نرم‌افزاری با قابلیت دسترسی عمومی” و “آماده‌سازی داده‌های کارامد” را از جمله وظایف آن اعلام کرد.
معاون سابق علمی رئیس‌جمهور بر این نقطه تأکید کرده که اپراتور سازمان هوش مصنوعی سه خدمت “بهبود اقتصاد هوش مصنوعی به‌معنای ارتقای کاربردهای هوش مصنوعی توسط مردم، شرکت‌های دانش‌بنیان و بخش خصوصی” را جهت استفاده ارائه می‌دهد.
تصویب سند
اکنون مدتی است که از ابلاغ سند و راه‌اندازی سازمان ملی هوش مصنوعی ایران می‌گذرد، اما انتقادات نسبت به کاستی‌ها و نواقص این سند و سازمان همچنان ادامه دارد و ابهامات پیشین همچنان بدون پاسخ مانده و این موضوع موجب بروز حواشی جدیدی شده است که از جمله آنها می‌توان به نحوه حاکمیت بر هوش مصنوعی و انصراف سازمان هوش مصنوعی از وابستگی به معاونت علمی ریاست‌جمهوری اشاره کرد.
هفته گذشته گزارش‌هایی مبنی بر خروج این سازمان از ذیل معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری منتشر شد. در پی این رویداد، این معاونت خبر مفصلی به نقل از خبرگزاری فارس در وب‌سایت خود درج کرد و در آن به تکذیب این خبر پرداخته و همچنین از انتصاب محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور به عنوان رئیس سازمان ملی هوش مصنوعی خبر داده است.
با تشدید مباحث حول رهبری این سازمان، فائزه دولتی، دستیار ویژه معاون اول رئیس‌جمهور، ضمن تکذیب انتصاب عارف، اعلام کرد: “فقط رئیس‌جمهور مسئولیت انتخاب ریاست سازمان ملی هوش مصنوعی را بر عهده دارد و شورای راهبردی آن را به معاون اول سپرده‌اند و اقای عارف در حال حاضر رئیس سازمان هوش مصنوعی نشده است.”
در عین حال، در اواخر اسفند ماه سال گذشته، رئیس دولت سیزدهم، سعید سرافراز را به عنوان دبیر شورای راهبری و رئیس مرکز هوش مصنوعی منصوب کرده بود. بنابراین، وضعیت سرافراز به‌روشنی مشخص نیست که آیا عزل شده یا به فعالیت خود ادامه می‌دهد.
مناقشه‌ای پیرامون سازمانی که هنوز اساسنامه‌اش تکمیل نشده است
تمامی این مناقشات حول حاکمیت در حالی جریان دارد که سند سازمان هوش مصنوعی به تصویب رسیده ولی هنوز اساسنامه آن تهیه نشده است.
اساسنامه تعیین‌کننده روابط میان شرکا و همچنین حدود اختیارات مجامع عمومی و هیات‌مدیره بوده و مسائلی نظیر سود و زیان سازمان و میزان و شرایط انحلال آن را معین می‌سازد. بنابراین، اساسنامه اساسا سندی است که اعتبار بخشی به سازمان را مد نظر قرار می‌دهد و در آن خط‌مشی، سرمایه‌گذاری، اهداف و شیوه فعالیت اعضای هیئت‌مدیره و مجامع عمومی و بازرسان را به وضوح مشخص می‌کند و همچنین تعداد مدیران، روش‌های انتخاب، مدت مأموریت و چگونگی جایگزینی مدیرانی که غیبت یا استعفا داده‌اند را نیز مشخص می‌سازد.
قرار است اساسنامه سازمان هوش مصنوعی تحت نظارت شورای عالی انقلاب فرهنگی تدوین گردد که هنوز به مرحله نهایی نرسیده است.
در عین حال، در حال حاضر و بدون اینکه اساسنامه عملیاتی شده باشد، اعتبارات مالی برابر با ۱۵ همت برای این سازمان در نظر گرفته شده است؛ اما به دلیل اینکه این سند هنوز تکمیل نگشته، این مبلغ به‌طور کامل به سازمان تخصیص نیافته است.
اقدامات خبری متنوع معاونت علمی در خصوص ریاست سازمان هوش مصنوعی
اخبار مربوط به خروج یا عدم خروج سازمان هوش مصنوعی از تحت نظارت معاونت علمی ریاست‌جمهوری، ابتدا از سوی خبرگزاری تسنیم منتشر شد. فارغ از صحت این اخبار، معاونت علمی ریاست‌جمهوری به نقل از خبرگزاری فارس تکذیبیه‌ای در وب‌سایت خود قرار داد و این امر پرسش‌هایی را به‌وجود آورد، از جمله اینکه چرا یک معاونت که دارای هویت مستقل است، باید تکذیبیه را به نقل از رسانه‌ای دیگر منتشر کند؟
ضروری است رسانه‌ها و مسئولان معاونت علمی که به نظر نمی‌رسد تمایل چندانی به تعامل با رسانه‌ها دارند، به این پرسش پاسخ دهند که چرا در قبال این مسائل موضع‌گیری واضحی ندارند و چرا توضیحات خود را به‌جای بیان مستقیم، از طریق یک رسانه دیگر منتشر می‌سازند؟!
اکنون نسیم‌های نوین هوش مصنوعی در سرتاسر جهان در حال وزیدن است و ما تنها به استشمام این بادهای ملایم مشغولیم. بهتر است پیش از آنکه زمان برای ما به‌سر برسد، این فرصت را غنیمت شمرده و با همکاری و همفکری، خارج از همه شعارها، به فکر پیشرفت زیرساخت‌ها در این حوزه باشیم؛ چراکه در دنیای امروز، قرار گرفتن در مسیر رقابت فناوری‌ها بسیار حائز اهمیت است و زمان بسیار زود سپری خواهد شد.