شرایط نگهداری خون بندناف در سازمان انتقال خون و روند اهدای سلول‌های بنیادی خونساز در بزرگسالان

دکتر نسیم عزتی، رئیس گروه بانک خون بند ناف و سلول‌های بنیادی سازمان انتقال خون، در گفتگو با ایسنا به مناسبت روز جهانی خون بند ناف، بیان کرد: سه منبع عمده برای پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز بیماران موجود است که شامل مغز استخوان، خون بند ناف و سلول‌های بنیادی خون محیطی موبیلیزه می‌شوند. ویژگی‌های هر یک از این منابع متفاوت بوده و هر کدام مزایا، معایب و محدودیت‌های خاص خود را دارا هستند. پزشکان با توجه به این ویژگی‌ها و وضعیت بیمار، تصمیم‌گیری می‌کنند که از کدام منبع استفاده کنند.

پیوند مغز استخوان چیست؟

او توضیح داد: پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز که پیشتر با عنوان «پیوند مغز استخوان» شناخته می‌شد، فرایندی است که در آن اهداکننده در شرایط خاص و زمان مشخص در اتاق عمل حاضر می‌شود و این پروسه تهاجمی به حساب می‌آید. پزشکان، سلول‌های بنیادی مغز استخوان اهداکننده را با استفاده از سرنگ‌های مخصوص استخراج می‌کنند که این کار معمولاً با درد شدید مغز استخوان همراه است و در عین حال میزان سلول‌های جداسازی شده محدود است.

خون بندناف، منبعی برای پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز

وی همچنین افزود که خون بندناف می‌تواند غنی از سلول‌های بنیادی باشد و پس از سلول‌های بنیادی مغز استخوان، به عنوان یکی از منابع باارزش سلول‌های بنیادی خون‌ساز به شمار می‌رود. میزان سلول‌های موجود در خون بندناف به عوامل مختلفی چون سن مادر در زمان بارداری، جنسیت نوزاد، رژیم غذایی مادر و نوع زایمان (طبیعی یا سزارین) وابسته است. به دلیل کمبود حجم سلول‌های بنیادی موجود در خون بندناف، این منبع معمولاً برای کودکان استفاده می‌شود.

خون بندناف، منبعی برای پیوند اطفال

رئیس گروه بانک خون بند ناف و سلول‌های بنیادی سازمان انتقال خون ادامه داد: خون بندناف به طور بهینه تنها قادر به پاسخگویی به نیازهای فردی در وزن یک کودک خردسال است. این منبع نیز دارای مزایا و معایب خاص خود است و محدودیت‌های آن ممکن است بزرگترین چالش به شمار آید. با وجود این که استفاده از خون بندناف محدود است، همچنان به عنوان یکی از منابع باارزش پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز شناخته می‌شود.

خون محیطی موبیلیزه، بهترین منبع پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز

عزتی به این نکته اشاره کرد که سلول‌های بنیادی خون محیطی موبیلیزه به عنوان یکی دیگر از منابع سلول‌های بنیادی خون‌ساز محسوب می‌شوند و این سلول‌ها از افراد بالغ جدا می‌شوند و در واقع به عنوان منبع اصلی پیوند به شمار می‌روند. به دلیل این که سلول‌های بنیادی خون محیطی موبیلیزه قابلیت استفاده برای هر دو گروه اطفال و بزرگسالان را دارند، به عنوان اولین انتخاب پزشکان برای پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز شناخته می‌شوند.

او افزود: خون بندناف مورد توجه پزشکان دنیا به عنوان اولویت نخست برای بیمارانی که نیاز به پیوند دارند، قرار ندارد و در عوض، خون محیطی موبیلیزه اولویت اصلی است. این سلول‌ها از یک اهداکننده بزرگسال از طریق تزریق یک «فاکتور» و با تکنیک‌های خاص جدا می‌شوند. همچنین حجم سلول‌های موجود در خون محیطی موبیلیزه بیشتر از آنچه که در خون بندناف وجود دارد، است. از سوی دیگر، اهداکنندگانی که در دسترس هستند، در صورت ناموفق بودن پیوند می‌توانند دوباره فراخوانده شوند.

رئیس گروه بانک خون بند ناف و سلول‌های بنیادی سازمان انتقال خون ادامه داد: اهداکننده می‌تواند یکی از خویشاوندان بیمار یا یک فرد غیرخویشاوند باشد. مجدد تأکید می‌کنم که به دلیل مزیت‌های برجسته سلول‌های خون محیطی موبیلیزه نسبت به خون بندناف و در دسترس بودن آن، این منبع به عنوان اولویت پزشکان برای انجام پیوند مطرح می‌شود. همچنین به دلیل کمبود دوز سلول‌های مربوط به خون بندناف و مشکل در دسترسی به اهداکننده، که در اینجا نوزادی است که بندناف او اهدا شده، پزشکان در سطح جهانی تمایل دارند کمتر از این منبع بهره‌برداری کنند.

تعطیلی بانک‌های خصوصی خون بندناف در اغلب کشورها

او در ادامه به تأثیر مستقیم موضوع اقتصاد سلامت بر فرآیند پیوند سلول‌های بنیادی اشاره کرد و افزود: به علت مشکلات اقتصادی، بسیاری از بانک‌های خون بندناف دولتی و خصوصی در بسیاری از کشورهای دنیا تعطیل شده‌اند. فرآیند جمع‌آوری و نگهداری از خون بندناف هزینه‌های زیادی را به همراه دارد و به همین دلیل، حفظ و نگهداری سلول‌های بنیادی خون بندناف نیاز به بودجه مناسب دارد.

کاربرد سلول‌های بنیادی خون‌ساز برای درمان ۸۰ بیماری

عزتی به این نکته اشاره کرد که سلول‌های بنیادی خون‌ساز برای درمان دامنه وسیعی از بیماری‌های خونی کاربرد دارند و با تأکید بر این موضوع گفت: این سلول‌ها به درمان حدود ۸۰ نوع بیماری خونی کمک می‌کنند، از جمله انواع سرطان‌های خونی، لنفوم، کم‌خونی و تالاسمی. به عبارت دیگر، هر بیماری‌ای که ناشی از نقص در سیستم خونی باشد می‌تواند کاندیدای مناسبی برای پیوند سلول‌های بنیادی باشد.

بانک‌های خون بندناف خصوصی از منظر علمی و اقتصادی چندان مورد قبول نیستند

او همچنین گفت که بانک خون بندناف سازمان انتقال خون به عنوان یک بانک عمومی عمل می‌کند. در سطح جهانی، بانک‌های خون بندناف می‌توانند به صورت عمومی یا خصوصی فعالیت کنند. بانک‌های خصوصی از نظر علمی و اقتصادی چندان مورد پذیرش نیستند و در بسیاری از کشورها خارج از چرخه فعالیت باقی مانده‌اند. خون بندناف نگهداری شده در این نوع بانک‌ها اغلب غیرقابل استفاده برای خود کودک اهداکننده است. اگر کودک اهداکننده در آینده مریض شود، پزشکان نمی‌توانند از سلول‌های بنیادی خون بندناف جمع‌آوری شده استفاده کنند، زیرا آن سلول‌ها دارای نقص بوده و نیاز به اهداکننده‌ای دیگر است. خون بندناف در بانک‌های خصوصی اغلب برای مدت طولانی نگهداری می‌شود و همانطور که ذکر شد، در اکثر موارد برای فرد اهداکننده قابل دسترسی نیست و در این حالت، دیگران نیز نمی‌توانند از این منبع بهره‌مند شوند.

شرایط ذخیره‌سازی خون بندناف در بانک سازمان انتقال خون

عزتی با اشاره به کشورهای پیشرفته در حوزه پیوند سلول‌های بنیادی، گفت: این کشورها بر اهمیت بانک‌های عمومی خون بندناف تأکید دارند و به مردم برای اهدای خون بندناف تشویق می‌کنند. خون بندناف ذخیره شده در این مراکز به صورت عمومی در دسترس است و می‌تواند در صورت تطابق ژنتیکی، جان بیماران را نجات دهد. بانک خون بندناف سازمان انتقال خون از سال ۱۳۸۹ به عنوان یک پروژه ملی با حضور وزیر بهداشت وقت تأسیس شده است. سازمان انتقال خون با رضایت اهداکنندگان نسبت به جمع‌آوری خون بندناف اقدام می‌نماید.

او درباره روند جمع‌آوری خون بندناف در این سازمان توضیح داد که نمونه‌های خون بندناف با اخذ رضایت آگاهانه مادر باردار جمع‌آوری و در کیسه‌های مخصوص ذخیره می‌شود. پس از جمع‌آوری، خون بندناف در زنجیره سرد به آزمایشگاه پردازش خون بندناف در ستاد مرکزی سازمان منتقل می‌شود و باید ظرف ۴۸ ساعت فرآوری و فریز شود. با این حال، تمام نمونه‌های جمع‌آوری شده، قابلیت فریز و نگهداری ندارند، چرا که شرایط و معیارهای سخت‌گیرانه‌ای برای این کار وضع شده است. نمونه‌های جمع‌آوری شده باید از حداقل حجم و تعداد سلول‌های کافی برخوردار باشند تا ارزش ذخیره‌سازی داشته باشند.

عزتی همچنین ادامه داد: مواردی که شرایط لازم را برای ذخیره‌سازی دارند، در بانک خون بندناف سازمان انتقال خون در دمای منفی ۱۹۰ درجه سانتی‌گراد نگهداری می‌شوند و تا ۲۵ سال قابلیت ذخیره‌سازی دارند. نمونه‌های ذخیره شده در این بانک تحت آزمایش‌های بهداشت قرار می‌گیرند تا از سلامت آن‌ها اطمینان حاصل شود. علاوه بر این، آزمایش HLA به منظور شناسایی فاکتورهای ژنتیکی خون انجام می‌شود و اطلاعات مربوط به آن ماهانه در سامانه مرکز مدیریت پیوند وزارت بهداشت بارگذاری می‌گردد. چنانچه بیماری از نظر ژنتیکی با اطلاعات ذخیره شده در مرکز مدیریت پیوند وزارت بهداشت هماهنگی داشته باشد، نمونه جهت پیوند به مرکز درمانی ارسال خواهد شد. بانک‌های عمومی خون بندناف از اهداکننده و بیمار هیچ گونه هزینه‌ای دریافت نمی‌کنند.

پیوند از نمونه‌های فریز شده در سازمان انتقال خون

رئیس گروه بانک خون بند ناف و سلول‌های بنیادی سازمان انتقال خون در رابطه با تعداد نمونه‌های جمع‌آوری شده اظهار داشت: ما تاکنون بیش از ۳۶هزار نمونه جمع‌آوری کرده‌ایم که ۴هزار و ۳۰۰ مورد از این نمونه‌ها شرایط استاندارد فریز را دارا بودند. ۶۰ بیمار موفق به پیدا کردن اطلاعات ژنتیکی مشابه خود از میان این ۴هزار و ۳۰۰ مورد شده‌اند که بسیاری از آن‌ها بزرگسال هستند و ۲۹ نفر نیز کودكانی بوده‌اند که برای آن‌ها پیوند انجام شده است.

تنوع اقوام؛ چالشی برای یافتن نمونه سازگار جهت پیوند سلول‌های بنیادی

او افزود: تنوع قومیتی در کشور ما بسیار وسیع است و این موضوع باعث شده که فاکتورهای ژنتیکی متنوعی در ایران وجود داشته باشد. به همین خاطر، پیدا کردن نمونه‌ای که کاملاً سازگار باشد، دشوار است. بیمارانی که از خانواده‌های تک‌فرزند هستند، شانس کمتری برای یافتن نمونه سازگار در میان اعضای خانواده خود دارند و به همین دلیل به بانک‌های خون بندناف روی می‌آورند. همچنین اگر بیماران مربوط به یک گروه یا قومیت خاص باشند، برای یافتن نمونه سازگار با مشکل مواجه خواهند شد که این چالش در خانواده‌های تک‌فرزند بیشتر خود را نشان می‌دهد.

عزتی یادآور شد که پیدا کردن نمونه سازگار برای بیماران بسیار سخت است و گفت: در صورت عدم وجود نمونه سازگار در کشور، وزارت بهداشت به جستجو در شبکه جهانی می‌پردازد. اگر نمونه‌ای مشابه در بانک‌های خارجی موجود باشد، می‌توان به نجات جان بیماران امیدوار بود. خرید نمونه سازگار از کشورهای خارجی هزینه‌ای معادل ۲۰ هزار یورو در بر دارد. تعداد زیادی بیمار در نوبت دریافت درمان هستند و آمار آن‌ها به حدود ۲ هزار نفر می‌رسد، اما اطلاعات دقیق از تعداد بیماران تحت نظر مرکز مدیریت پیوند وزارت بهداشت موجود است.

ضرورت ترویج فرهنگ اهدای سلول‌های بنیادی خون‌ساز

او بیان کرد که لازم است اهدای سلول‌های بنیادی خون‌ساز در کانون توجه قرار گیرد و گفت: ترویج اهدای سلول‌های بنیادی خون‌ساز ضروری است تا فرهنگ‌سازی در این زمینه صورت گیرد. کشور در زمینه آگاهی‌بخشی مردم نسبت به اهدای خون موفق بوده است و بسیاری از افراد حداقل یکبار تجربه اهدا خون را داشته‌اند. فرهنگ‌سازی در رابطه با اهدای سلول‌های بنیادی خون‌ساز نیز به همان اندازه مهم است. اهدای سلول‌های بنیادی خون‌ساز نه تنها خطری برای اهداکننده ندارد، بلکه می‌تواند به احیای جان بیماران کمک کند.

رئیس گروه بانک خون بند ناف و سلول‌های بنیادی سازمان انتقال خون افزود: این سازمان به جز بانک خون بندناف، مرکز «سپاس» را نیز راه‌اندازی کرده است که به منظور ثبت داوطلبان اهدای سلول‌های بنیادی خون‌ساز ایجاد شده است. افراد بزرگسال می‌توانند با انجام یک آزمایش خون به عضویت مرکز سپاس درآیند و اطلاعات HLA آن‌ها تعیین و در سامانه مرکز مدیریت پیوند وزارت بهداشت ثبت می‌شود. برخی از افرادی که در مرکز سپاس اطلاعات خود را ثبت کرده‌اند، به مراحل پیوند رسیده‌اند. این مراکز سپاس در تمام مراکز انتقال خون استان‌ها راه‌اندازی شده‌اند و تمامی افراد در ایران و جهان در بازه سنی ۱۸ تا ۵۰ سال می‌توانند به عنوان اهداکننده سلول بنیادی خون‌ساز مشارکت نموده و به نجات جان بیماران نیازمند بپردازند.