یک متخصص در زمینه استاندارد، بر اهمیت حیاتی تأیید صلاحیت در تأیید اعتبار گواهینامهها تأکید کرده و بیان داشت که شرکتهای کوچک و متوسط تنها در صورت بهرهگیری از چارچوبهای معتبر و معتبرسازیشده قادر خواهند بود که در عرصههای بینالمللی بهطور مؤثر ظاهر شوند. او اشاره کرد که گواهینامههای فاقد اعتبار تنها به لحاظ ظاهری استاندارد به نظر میرسند و در واقع هیچ سودی برای مدیریت و اقتصاد سازمانها به همراه ندارند.
علی جلالی – دبیر پیشین انجمن علمی استاندارد ایران، کارشناس رسمی استاندارد و مدرسی بینالمللی در زمینه استانداردهای مدیریتی – ، درباره چگونگی نامگذاری روز جهانی تأیید صلاحیت با تمرکز بر حمایت از شرکتهای کوچک و متوسط (SMEs) و پیام آن توضیح داد: روز جهانی تأیید صلاحیت (World Accreditation Day) توسط دو سازمان بینالمللی ILAC که برای همکاری جهانی در زمینه تأیید صلاحیت آزمایشگاهها فعالیت میکند و IAF به عنوان انجمن بینالمللی تأیید صلاحیت، بهطور سالانه برگزار میشود.
او ادامه داد: این روز هر سال در تاریخ ۹ ژوئن (۱۹ خرداد) بهمنظور افزایش آگاهی نسبت به اهمیت تأیید صلاحیت در استانداردهای کیفیت، ایمنی و کارایی در آزمایشگاهها، مؤسسات بازرسی و سازمانهای گواهیدهنده برگزار میشود. این دو نهاد با همکاری اعضای ملی خود در کشورهای مختلف (مانند استاندارد ملی ایران یا سازمان ملی تأیید صلاحیت ایران) این رویداد را ترویج میدهند. این روز بر اهمیت سیستمهای تأیید صلاحیت (Accreditation) و نهادهای صدور گواهینامه (CB ها) در ایجاد اعتماد در سطح بینالمللی تأکید میکند.
جلالی در ادامه عنوان کرد که شعار سال ۲۰۲۴ برای روز تأیید صلاحیت بر پایه زیربنای اقتصاد دیجیتال و توسعه پایدار تعیین شده است، درحالیکه شعار سال ۲۰۲۵ به توانمندسازی شرکتهای کوچک و متوسط اختصاص یافته است.
دبیر پیشین انجمن علمی استاندارد ایران با اشاره به انتخاب شعار «حمایت از تأیید صلاحیت بهمنظور توسعه SMEs» در سال جاری گفت: شرکتهای کوچک و متوسط بهعنوان بازیگران کلیدی در اقتصاد جهانی مطرح هستند، اما غالباً با چالشهایی چون محدودیت منابع، دشواری در ورود به بازارهای بینالمللی و رقابت نابرابر با شرکتهای بزرگ روبرو میشوند. تأیید صلاحیت میتواند با ارائه چارچوبی استاندارد، به این شرکتها یاری رساند تا کیفیت محصولات و خدمات خود را ارتقا دهند، اعتماد مشتریان و شرکای تجاری را جلب کرده، با استفاده از گواهینامههای معتبر از قبیل ISO ۹۰۰۱ به بازارهای جهانی راه یابند و هزینههای ناشی از خطاها یا بازرسیهای مکرر را کاهش دهند.
چگونه اعتبار گواهینامهها تضمین میشود؟
او در خصوص سازوکار اعتباربخشی به گواهینامهها توضیح داد: فرآیند تأیید صلاحیت (Accreditation) توسط نهادهای تأیید صلاحیت (AB) که زیر نظر نهادهای بینالمللی مانند IAF و ILAC فعالیت میکنند، اعتبار گواهینامههای ایزو را تضمین مینماید. این نهادها با ارزیابی نهادهای گواهیدهنده (CB)، اطمینان حاصل میکنند که گواهینامههای صادرشده دارای اعتبار هستند. تقریباً تمام کشورهای جهان فقط یک AB رسمی دارند؛ بهعنوان مثال SAS در سوئیس یا NACI در ایران.
چالشهای توسعه تأیید صلاحیت در ایران
جلالی تحریمچالشها را یکی از موانع اصلی مطرح کرد و بیان داشت: متأسفانه مرکز ملی تأیید صلاحیت ایران (NACI) بهدلیل تحریمها، عضویت خود در IAF را از دست داده است، هرچند که همچنان عضو ILAC است. با این حال، این عضویت، مزیت قابل توجهی برای تسهیل مبادلات تجاری بینالمللی و کاهش نیاز به آزمونهای مجدد به شمار میرود.
او همچنین اشاره کرد که نبود آگاهی کافی در سازمانها، رشد بیرویه نهادهای گواهیدهنده فاقد اعتبار بینالمللی، تأکید بر مدارک و انگیزههای صرف تجاری در دریافت گواهینامهها از دیگر چالشها به شمار میروند. او گفت: متأسفانه بسیاری از سازمانها تنها به منظور شرکت در مناقصات یا تبلیغات، به دنبال اخذ مدرک هستند و نه برای بهرهمندی واقعی از مزایای سیستمهای مدیریتی مانند کاهش ضایعات، افزایش بهرهوری یا پایبندی به الزامات قانونی.
آیا ادغام IAF و ILAC به نفع ایران خواهد بود؟
جلالی در پاسخ به این سؤال که ادغام IAF و ILAC در قالب یک نهاد جدید به نام GLOBAC چه تأثیری بر ایران خواهد داشت، بیان کرد: این ادغام میتواند فرصتی طلایی برای ایران باشد؛ اگر NACI توانایی تطبیق خود با الزامات جدید GLOBAC را داشته باشد، احتمال بازگرداندن اعتبار IAF افزایش مییابد. همچنین با راهاندازی سیستمهای دیجیتال شفافتر، میتوان بخشهایی از اثرات تحریمها را کاهش داده و گواهینامههای صادرشده در ایران را در بازارهای جهانی بیشتر قابل قبول کرد.
نوآوریهای فناورانه در اعتبارسنجی
او به نقش فناوریهای نوین مانند بلاکچین و هوش مصنوعی در آینده تأیید صلاحیت اشاره کرده و افزود: در آینده نزدیک، شاهد تحولات عمدهای خواهیم بود از جمله صدور گواهینامههای دیجیتال غیرقابل جعل، ممیزی از راه دور با کمک هوش مصنوعی و ایجاد پلتفرمهای یکپارچه برای رهگیری اعتبار نهادهای صدور گواهینامه. این اقدامات منجر به کاهش هزینهها، افزایش شفافیت و تقویت اعتماد عمومی خواهد شد.
حمایت از SMEs؛ وظیفه دولتها
جلالی تأکید کرد که دولتها باید از طریق سیاستهای هوشمندانه حمایت کنند؛ ضرورت الزام استفاده از گواهینامههای معتبر در مناقصات، ارائه تسهیلات مالی به شرکتها برای اخذ گواهینامههای بینالمللی و برگزاری دورههای آموزشی میتواند به توسعه تأیید صلاحیت در میان بنگاههای کوچک و متوسط کمک کند.
چگونه از اعتبار گواهینامهها اطمینان حاصل کنیم؟
او برای اطمینان از صحت گواهینامهها پیشنهاد کرد: اطمینان حاصل کنید که لوگوی نهاد تأیید صلاحیت معتبر (مانند NACI یا SAS) بر روی گواهینامه درج شده باشد و همچنین امکان جستجوی CB صادرکننده در وبسایت رسمی IAF یا ILAC وجود داشته باشد. همچنین باید از گواهینامههای سریع، ارزان یا بدون ممیزی واقعی دوری کرد و تیم ممیزی باید صلاحیتهای حرفهای لازم و گواهینامههایی نظیر CQI-IRCA را دارا باشد.
جلالی در پایان با تأکید بر اهمیت بلندمدت به تأیید صلاحیت گفت: هرگز نباید گواهینامههای فاقد پشتوانه تأیید صلاحیت را قبول نمود. برای اعتبار بلندمدت سازمان خود، از نهادهای معتبر گواهیدهنده استفاده کنید و تأیید صلاحیت را بهعنوان یک هزینه اضافی تلقی نکنید، بلکه بهعنوان سرمایهای برای آینده سازمان خود در نظر بگیرید. به سازمانها پیشنهاد میکنم که بهطور همزمان دو مسیر را دنبال کنند؛ یکی گواهینامهای تحت اعتبار بینالمللی عضو IAF و دیگری تحت اعتبار NACI ایران.