امروزه، در صورتی که درمانهای لازم انجام شود، HIV به عنوان یک بیماری مزمن تلقی میشود که هرچند بدون درد و رنج نیست، اما بر خلاف گذشته دیگر ترس از مرگ ناشی از آن وجود ندارد و افراد میتوانند با دارودرمانی، این بیماری را بهخوبی مدیریت کنند.
ایدز یک بیماری پیشرونده و قابل پیشگیری است که ناشی از تکثیر ویروس “Human Immunodeficiency Virus” بوده و به شدت به سیستم ایمنی بدن آسیب میزند و موجب بروز عفونتهای فرصتطلب میشود.
اهداف روز جهانی HIV/AIDS
ایدز؛ یک بیماری عفونی که میتوان آن را کنترل کرد
در همسویی با روز جهانی HIV/AIDS، دکتر قباد مرادی – سرپرست مرکز مدیریت بیماریهای واگیر در وزارت بهداشت، در مصاحبهای با ایسنا، با اشاره به نامگذاری اول دسامبر هر سال به عنوان «روز جهانی اطلاعرسانی HIV/AIDS»، بیان کرد: یکی از اهداف این روز، ارتقاء آگاهی و اطلاعرسانی به گروههای مختلف از جمله عموم مردم، کادر درمان و سیاستگذاران است. در سالهای گذشته، ابتلا به ویروس HIV به دلیل عدم وجود واکسن و دارو، تهدیدی جدی محسوب میشد؛ اما اکنون با پیشرفت علم پزشکی و تشخیص بهموقع، نگرانیها کاهش یافته است. بایستی توجه کرد که این بیماری هنوز هم بار اجتماعی زیادی را به دوش میکشد و اکنون ایدز به عنوان یک بیماری عفونی قابل درمان تلقی میشود.
شناسایی نخستین مورد ایدز انسان در دهه ۸۰ میلادی
این متخصص اپیدمیولوژی توضیح داد: «ایدز» به عنوان یک بیماری ویروسی شناخته میشود و نخستین گزارش مبنی بر شناسایی اولین موارد ابتلا به این بیماری به حدود ۴۳ سال پیش، به سال ۱۹۸۱ برمیگردد.
وی در مورد ابتلای به ویروس HIV توضیح داد: زمانی که ویروس HIV وارد بدن میشود، آن به سیستم ایمنی حمله میکند. افراد مبتلا به HIV به آسانی به بیماریها و عفونتهای فرصتطلب مبتلا میشوند که شرایط آنها را به طور جدی تحت تاثیر قرار میدهد و در صورت عدم درمان، میتواند منجر به عوارض خطرناک و حتی مرگ شود. این عفونتها عموماً به ندرت افراد سالم را مبتلا میکنند.
تغییر سرنوشت مبتلایان به HIV
مرادی در مورد تحولات زندگی مبتلایان به ویروس HIV با توجه به پیشرفتهای علوم پزشکی توضیح داد: سرنوشت بیماران مبتلا به ایدز در طول زمان تغییر کرده است. پیش از ساختهشدن داروهای مناسب و افزایش آگاهیها، افراد مبتلا به HIV اغلب به مرگ محکوم بودند. HIV به شدت سیستم ایمنی بدن را تضعیف میکرد و به واسطه عدم وجود درمان، بسیاری از بیماران در ۵ تا ۱۰ سال اول بیماری جان خود را از دست میدادند. به همین دلیل، ایدز در دهه ۸۰ میلادی به عنوان یک بیماری مرگبار و خطرناک مورد توجه واقع شد و عناوینی همچون «هیولا» برای آن به کار میرفت.
روشهای منتقل شدن ایدز از طریق ۳ مسیر مشخص
سرپرست مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت خاطرنشان کرد که ایدز از سه طریق اصلی منتقل میشود: «خون و فرآوردههای خونی»، «روابط جنسی» و «انتقال از مادر به کودک».
او در تبیین روشهای انتقال بیماری گفت: فرآوردههای خونی ممکن است به دلایل مختلف حاوی ویروس HIV باشند. اگر یک فرد سالم، فرآورده خونی آلوده به ویروس HIV را دریافت کند، سلامت او به شدت تحت تاثیر قرار میگیرد و ممکن است به بیماری مبتلا شود.
این اپیدمیولوژیست به تشریح سایر روشهای ابتلا به ایدز پرداخت و گفت: در صورتی که فرد سالم با فرد مبتلا به HIV، رابطه جنسی بدون محافظت برقرار کند، انتقال ویروس ممکن است. همچنین مادرانی که به ایدز مبتلا هستند نیز قادرند جنین خود را به بیماری مبتلا سازند.
لزوم پیروی از درمان تا پایان عمر
مرادی در مورد روشهای درمان بیماری ایدز توضیح داد: نخستین درمانهای موفق برای ایدز در سال ۱۹۹۵ وارد عرصه شدند. اکنون حدود ۳۰ سال از ارائه نخستین روشهای درمانی میگذرد و در این مدت پیشرفتهای چشمگیری در داروهای مربوط به این بیماری صورت گرفته است؛ به گونهای که افراد بیمار با تشخیص بهموقع و پیگیری درمان خود میتوانند تقریباً به زندگی طبیعی ادامه دهند.
امکان تولد فرزند سالم از والدین مبتلا به HIV
سرپرست مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت اظهار داشت: در صورتی که بیماران به درمان خود پایبند باشند، قادر خواهند بود زندگی طبیعی و سالمی داشته باشند. این افراد میتوانند خانواده تشکیل دهند و حتی با رعایت روشهای مراقبتی صحیح، صاحب فرزند سالم شوند.
«سندرم نقص ایمنی اکتسابی» به چه معناست؟
او بیان کرد: وقتی که ویروس HIV وارد بدن میشود، به سلولهای سیستم ایمنی حمله میکند و باعث اختلال در عملکرد آن میگردد. از آنجا که این ویروس به سیستم ایمنی آسیب میزند، به این بیماری «سندرم نقص ایمنی اکتسابی» گفته میشود. در مواقعی که شدت حمله به سیستم ایمنی افزایش یابد، بسیاری از گلبولهای سفید از بین میروند و در نتیجه بیماریهای سادهای که برای افراد سالم خطری ندارند، برای مبتلایان به HIV میتوانند به بیماریهای جدی تبدیل شوند.
تخمین حدود ۴۵ هزار نفر مبتلا به HIV در کشور
مرادی در مورد آمار ابتلا به HIV در کشور نیز بیان کرد: تخمین زده میشود که حدود ۴۵ هزار نفر مبتلا به HIV در ایران زندگی میکنند که از این میان، ۲۵ هزار نفر شناسایی شدهاند. سیستم بهداشتی و درمانی کشور به ۲۰ هزار نفر از مبتلایان به HIV دسترسی دارد و از این تعداد، ۱۹ هزار نفر تحت درمان قرار گرفتهاند. خدمات درمانی ارائهشده به این گروه از افراد از نظر حمایتی بسیار حائز اهمیت میباشد.
این اپیدمیولوژیست ادامه داد: با اینکه تخمین ۴۵ هزار نفری مبتلایان به HIV در کشور نسبت به برخی کشورهای دیگر که درصد بالایی از جمعیتشان آلوده هستند، عدد زیادی نیست، اما بایستی بدانیم که پیشگیری و درمان بیماران نقش کلیدی در جلوگیری از انتقال این ویروس به جامعه دارد. هرچند آمار مبتلایان در کشور زیاد نیست؛ اما این بیماری نباید در کانون بیتوجهی باشد.
تاریخچه شناسایی نخستین مبتلا به ایدز در کشور
او درباره شناسایی نخستین مورد ابتلا به ایدز در کشور اشاره کرد: اولین مورد از ابتلا به HIV / ایدز در سال ۱۳۶۶ گزارش شد. پس از شناسایی این مورد، اقدامات مداخلهای برای کنترل بیماری آغاز شد و در دهه ۸۰، به علت افزایش آمار مبتلایان در برخی گروههای آسیبپذیر نظیر معتادان تزریقی، این اقدامات گسترش یافت. این مداخلات سبب کنترل نرخ انتشار این بیماری در کشور شده است.
وی همچنین به وضعیت شیوع ایدز در کشورهای دیگر اشاره کرد و گفت: در برخی کشورها، شیوع ایدز به نرخهای بسیار بالایی رسیده است؛ بهعنوان نمونه، در برخی از کشورهای آفریقایی، شیوع این بیماری بیش از ۵ درصد در جمعیت عمومی است که به عنوان اپیدمی «متمرکز» شناخته میشود. بررسیها نشان میدهد که شیوع ایدز در کشورهای پیشرفته به میانگین شیوع این بیماری در ایران نزدیک است. وضعیت فعلی و نرخ نسبتاً پایین ایدز در کشور نتیجه اقدامات جمهوری اسلامی ایران در سالهای گذشته و همچنین شیوه زندگی مردم بوده است.
تغییر الگوی ابتلای HIV با گذر زمان
سرپرست مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت درباره تغییر الگوی انتقال HIV در کشور نیز تصریح کرد: گزارش نخستین مورد ابتلا به ویروس HIV در ایران در یک کودک در سال ۱۳۶۶ ثبت شد که نشاندهنده ابتلای یک کودک هموفیلی به این ویروس بود. این کودک به دلیل دریافت خون آلوده به ویروس HIV مبتلا شده بود؛ در آن زمان، خون به کشور وارد میشد و تکنولوژی شناسایی HIV در دنیا هنوز وجود نداشت. از آن زمان تا به امروز، حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد مبتلایان به ویروس HIV عمدتاً به دلیل استفاده مشترک از سرنگ در اعتیاد تزریقی به این ویروس آلوده شدهاند.
نقش عمده معتادان در ابتلا به HIV در گذشته
او همچنین افزود: در گذشته، معتادان تزریقی حدود ۸۰ درصد از مبتلایان به ویروس HIV را تشکیل میدادند. با مداخلات مختلف و برنامههای کاهش آسیب، انتقال ویروس HIV در میان این گروه کنترل و کاهش یافته است. اکنون، انتقال ویروس HIV به واسطه سایر روشها به عنوان روش غالب در موارد جدید این بیماری شناخته میشود.
ضرورت توجه سیستم بهداشت و درمان به تغییر الگوی انتقال HIV
این اپیدمیولوژیست میگوید: از زمان گزارش نخستین مورد ابتلا به HIV تا به امروز، کمتر از ۲۰ درصد مبتلایان به این ویروس به دلیل برقراری روابط جنسی به آن آلوده شدهاند. بررسیها نشان میدهد که روشهای انتقال ویروس HIV تغییر کرده و این نکته باید در کانون توجه مسئولان، سیاستگذاران و مردم قرار گیرد. نکته کلیدی این است که برنامههای پیشین که موجب کاهش تعداد مبتلایان جدید به ویروس HIV شدهاند، باید با جدیت و دقت ادامه داشته باشند و به روز شوند.
متادون درمانی؛ راهکاری برای کاهش آسیب در جمعیت معتادان
مرادی با ذکر اینکه اقدامات مثبتی برای کاهش آسیب در کشور انجام گرفته، گفت: در گذشته، انتقال ویروس HIV در میان جمعیت معتادان به شدت بالا بود. کشورها دریافتند که با تبدیل اعتیاد تزریقی به اعتیاد دارویی، نه تنها میتوان برخی عملکردهای طبیعی معتادان را احیا کرد، بلکه آنان را در برابر بیماریهای منتقله از خون، همچون HIV نیز محافظت کرد. یکی از برنامههای کاهش آسیب، متادون درمانی است.
وضعیت انتقال HIV از مادران مبتلا
مرادی همچنین در مورد کنترل انتقال ویروس HIV از مادر به فرزند گفت: تعداد مادران مبتلا به HIV در کشور محدود است، اما باید توجه کرد که این موضوع نباید نادیده گرفتهشود. برخی افراد مبتلا به HIV تشکیل خانواده دادهاند و اگر این افراد تحت نظر و درمان قرار نگیرند، ممکن است ویروس را به فرزند خود منتقل کنند؛ اما با شناسایی و مداخلات بهموقع میتوان احتمال انتقال ویروس از مادر به کودک را به حداقل رساند.
اجرای برنامه «حذف انتقال HIV از مادر به کودک» در سطح جهانی
وی همچنین افزود: با اینکه تعداد مادران باردار مبتلا به ویروس HIV در کشور کم است، اما نظارت بر وضعیت بهداشتی آنان بسیار ضروری است. با توجه به اهمیت تولد فرزند سالم از مادر مبتلا به HIV، برنامه «حذف انتقال HIV از مادر به کودک» در سطح جهانی در حال اجرا است. هدف این برنامه کاهش موارد انتقال ویروس از مادران به کودکان به نزدیکی صفر درصد است. با اوضاع کنونی کشور و تعداد بسیار کم موارد انتقال HIV از مادر به کودک، ایران به نظر میرسد که بهطور بالقوه قادر است به این هدف دست یابد و گواهی لازم را دریافت کند.
هشدار در خصوص انتقال بیماریها از طریق تاتو و خالکوبی
سرپرست مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت در خصوص تأثیر تاتو و خالکوبی بر احتمال انتقال HIV گفت: هر گونه دستکاری در بدن مانند تاتو و خالکوبی ممکن است منجر به انتقال بیماریهای واگیر از خون، از جمله هپاتیت B، هپاتیت C و HIV گردد. شواهدی وجود دارد که نشان میدهد احتمال انتقال HIV از طریق تاتو و خالکوبی در صورتی که شرایط بهداشتی نا مناسب باشد، افزایش مییابد. لذا، توصیه میشود که از هرگونه عمل مداخلهای مانند تاتو در شرایط غیر بهداشتی خودداری شود تا از بیماریهای منتقله از خون، نظیر هپاتیت B، هپاتیت C و HIV جلوگیری به عمل آید.
اجرای برنامههای استراتژیک کنترل HIV در کشور
مرادی با اشاره به اینکه پنجمین دور برنامه استراتژیک HIV در حال حاضر در کشور در حال اجرا است، اعلام کرد: طبق این برنامه، اقداماتی همچون افزایش آگاهی و کنترل HIV در جامعه و میان گروههای خاص در حال انجام است. استراتژیها تعریف و برای بهروزرسانی تلاشهایی صورت گرفته است. برنامههای استراتژیک HIV یکی از اقدامات مؤثر وزارت بهداشت در راستای پیشگیری از بیماریهای عفونی به شمار میرود.
608 مراکز مشاوره رفتاری با خدمات رایگان و محرمانه
او همچنین درباره مراکز مشاوره رفتاری و خدمات رایگان به مبتلایان ایدز در کشور گفت: ۲۲۰ مرکز مشاوره رفتاری در کشور فعال هستند و خدماتی از جمله مشاوره، خدمات مددکاری و درمان سایر نیازهای بیماران را ارائه میدهند. اطلاعات این مراکز در وبسایت وزارت بهداشت موجود است. به دلیل وجود انگ اجتماعی در مورد مبتلایان ایدز و HIV، حفظ محرمانگی اطلاعات بیماران از اهمیت ویژهای برخوردار است و تمامی افرادی که در این مراکز فعالیت میکنند، دورههای آموزش حفظ محرمانگی را گذراندهاند.
وی افزود: حفظ محرمانگی بیماران نه تنها در حوزه شرعی بلکه از لحاظ حرفهای و اخلاقی در پزشکی نیز یک وظیفه است. تمام مراکز درمانی باید اطلاعات بیماران را محفوظ نگه دارند و این موضوع به سایر بیماریها نیز قابل تسری است.
اجرای پویش «من هم تست اچآیوی میدهم»
اهمیت کاهش انگ اجتماعی از HIV/AIDS
سرپرست مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت اظهار کرد: پویش «من هم تست اچآیوی میدهم» از ۲۰ آبان آغاز شده و تا ۲۰ آذر ادامه خواهد داشت. از اهداف این پویش کاهش خجالت ناشی از تست HIV در میان مردم و افزایش میزان شناسایی بیماری در گروههای پرخطر است. هدف وزارت بهداشت، ارتقاء سلامت جامعه بوده و امیدواریم که در این زمینه به روشی مدرن و مؤثر عمل کنیم.