«بزرگ علوی در سال های پیش از انقلاب به عنوان نویسنده ای ممنوع القلم شناخته شد و آثارش مجوز انتشار در ایران را پیدا نکرد. در آن زمان، رمان «چشم هایش» تنها در چاپخانه های زیرزمینی یا به شکل دست نویس تکثیر می شد و خواندن یا نگهداری از آن به عنوان یک جرم سیاسی تلقی می گردید!»
بزرگ علوی (سیدمجتبی علوی) در ۲۸ بهمن ۱۳۷۵ و در سن ۹۳ سالگی در برلین درگذشت. او یکی از پیشگامان ادبیات داستانی نوین و نویسندۀ معروف چپ گرا در ایران بود که در ۱۳ بهمن ۱۲۸۲ شمسی در تهران در خانواده ای سیاسی به دنیا آمد. پدرش، سیدابوالحسن، از فعالان جنبش مشروطه بود و در سفرهایی مخفیانه به آلمان به «کمیتۀ ملیون» پیوسته بود. او در یکی از همین سفرها در سال ۱۳۰۲، پسرانش، بزرگ و مرتضی را برای ادامه تحصیل به آلمان برد.
پس از بازگشت به وطن، علوی در سال ۱۳۰۷ به عنوان معلم زبان آلمانی در هنرستان صنعتی شیراز مشغول به کار شد و به عنوان مترجم برای یک آلمانی به گیلان سفر کرد. این سفر بعدها به عنوان الهام بخش معروف ترین داستان کوتاه او «گیله مرد» شناخته شد. او در سال ۱۳۰۸ به تدریس زبان آلمانی در هنرستان صنعتی تهران پرداخت و با فضای روشنفکری تهران، از جمله محفل ادبی صادق هدایت، ارتباط برقرار کرد.
با انتشار نخستین اثرش، مجموعۀ داستانی به نام چمدان (۱۳۱۳)، به عنوان یکی از پیشگامان داستان نویسی جدید ایران شناخته شد. در سال ۱۳۱۶ به اتهام عضویت در «تشکّل کمونیستی» دستگیر و به هفت سال زندان محکوم گردید، که این امر به پایان دورهٔ نخستین کار ادبی او که شامل نوشتن و ترجمهٔ آثار ناسیونالیستی و روان شناختی بود، انجامید.
پس از رهایی از زندان، او «ورق پاره های زندان» (۱۳۲۱) و «پنجاه و سه نفر» را در سال ۱۳۲۲ منتشر کرد. سال های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۲ از پربارترین دوران فعالیت ادبی او به شمار می رود که مهم ترین دستاوردهای آن شامل مجموعۀ داستانی «نامه ها» (۱۳۳۰) و رمان «چشم هایش» (۱۳۳۱) می باشد.
«چشم هایش» به عنوان برجسته ترین اثر بزرگ علوی شناخته می شود که ۷۲ سال پیش به انتشار رسید و هم اکنون نسخهٔ پنجاه وپنجم آن در انتشارات نگاه برای علاقمندان قابل تهیه است؛ هرچند باید به این آمار، تعداد کتاب هایی که به طور غیرقانونی منتشر می شود و در خیابان ها به وفور فروخته می شود، نیز افزود.
این اثر داستان یکی از علاقه مندان به نقاشی معروف به نام «ماکان» را روایت می کند که در پی کشف راز مرگ مشکوک استاد خود در تبعید است. استاد ماکان که یک مبارز سیاسی علیه دیکتاتوری رضا شاه بود، در تبعید جان خود را از دست می دهد. اثری که از او باقی مانده، پرده ای به نام «چشم هایش» است، چشمانی که به نظر می رسد رازی را در خود نهفته دارند. راوی داستان که ناظم مدرسه و نمایشگاه آثار استاد ماکان است، سرشار از کنجکاوی و تمایل است تا راز این چشم ها را کشف کند. او در تلاش است تا زن موجود در تصویر را بیابد و از ارتباطش با ماکان سوال کند. پس از سال ها، ناظم سرانجام زن مورد نظر را پیدا می کند و در منزل او به گفتگو می نشیند. زن به او می گوید که او دختری از یک خانواده ثروتمند بوده و به خاطر زیبایی اش توجه بسیاری از مردان را جلب کرده، اما آنان برای او سرگرمی ای بیش نبوده اند و فقط ماکان بوده که به زیبایی اش بی توجه مانده است. زن با هدف جلب توجه ماکان به همکاری با تشکیلات مخفی سیاسی تحت نظر او می پردازد، اما استاد نه تنها فداکاری او را نمی پذیرد بلکه نتوانسته است او را به درستی درک کند. سرانجام استاد به دست پلیس بازداشت می شود و زن به درخواست ازدواج رئیس شهربانی که از خواستاران قدیمی اش بوده، در صورتی که او را از مرگ نجات دهد، پاسخ مثبت می دهد. استاد به تبعید می رود و هرگز از ایثار زن آگاه نمی شود. در تبعید، استاد پردهٔ «چشم هایش» را می کشد، چشمان زنی را به تصویر می کشد که مرموز و هوس باز و خطرناک است. زن می داند که استاد هرگز او را نشناخته و این چشم ها از آن او نیست.
حسن میرعابدینی در کتاب «پیشه دربه دری» دربارهٔ این رمان می نویسد: در «چشم هایش» بیشتر از سیاست، داستان عشق را می خوانیم، زیرا به قول م. آزاد «علوی باطناً مردی عاشق زاده است و در حقیقت چندان درگیر مسائل سیاسی نمی باشد. چشم هایش و تکه های نامه ها دارای لحن و محتوای اشرافی اما انسان دوستانه اند… علوی یک نویسنده بود و همین صداقت او بود که هیجان و یأس های (داستان های) او را به وسیلهٔ امیدهای (سیاسی) مقالاتش نمایان می ساخت.» نزدیکان او بر این باورند که صداقت او با سیاست بازی و فعالیت حزبی در تعارض بود. پرویز ناتل خانلری او را «نویسنده ای صمیمی و احساساتی» می شناسد؛ نویسنده ای که تمایل به حماسه سرایی دارد. پیوستنش به حزب توده ایران، بیشتر ناشی از نوعی کنجکاوی معلم گونه بوده تا یک باور سیاسی. خودش می گوید: «من نویسنده هستم و به سیاست کاری ندارم». با این حال، وی بخش عمده ای از عمر خود را در وابستگی های حزبی سپری کرد و از طریق نگارش به شکلی که دلخواهش بود دور ماند. این امر او را به شخصیتی تراژیک تبدیل کرد که با وجود عشقش به نوشتن، ناچار بود به نوشتن مقالات ایدئولوژیک نیز ادامه دهد. او بخشی از ماجراجویی هایش را صرف روزنامه نگاری و سیاست کرد، اما عمدهٔ زمان را به نوشتن اختصاص داد.
علوی به عنوان مبدع یا توسعه دهنده گرایش های ادبیات زندان (حبسیات جدید) و ادبیات مهاجرت در داستان نویسی زبان فارسی شناخته می شود. وی در سال های پیش از انقلاب به عنوان یک نویسنده ممنوع القلم، اجازهٔ انتشار آثارش را در ایران نیافت. در آن برهه، رمان «چشم هایش» در چاپخانه های مخفی یا بصورت دست نویس تکثیر شد و داشتن یا خواندن آن جرم ِ سیاسی تلقی می شد! در چنین فضایی، و با شخصیت داستانی «نقاش مبارز و ضد رژیم» که در رمان نقش آفرینی می کند، نویسنده به نوعی در مهی از رمز و راز قرار گرفت و قهرمان داستان تبدیل به یک الگوی رفتاری برای نسل آرمان گرا در دهه های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ گردید. به گفته برخی که آن روزگار را تجربه کرده اند، علوی در رشد و تحول فکری نسل جوانان چپ گرای دهه چهل «نقشی قابل توجه» ایفا کرده است. به اعتقاد آن ها، «آشنایی با او و چشم هایش آغازگر نگاهی متفاوت به دنیا بود». همچنین، شهرنوش پارسی پور که در سن ده سالگی این رمان علوی را مطالعه کرده، تأثیر عمیق آن بر خود را یادآور می شود. به ویژه آن که معتقد بودند این رمان بر اساس زندگی کمال الملک نگاشته شده است. پارسی پور اعلام می کند که آثار علوی منجر به «علاقه ای گنگ و بدون وابستگی سیاسی» در او، دختر یک خانواده مرفه، به «مسئله نیروهای چپ ایران» شده بود. او در ادامه می افزاید: علوی برای من به طور غیرقابل وصفی چهره ای اسطوره ای شده بود… به گونه ای که سال ها بعد، هنگامی که نخستین رمان خود «سگ و زمستان بلند» را (در سال ۱۳۵۵) نوشتم، حقیقتاً «چشم هایش» بزرگ علوی در ذهنم بود و سعی می کردم ادبیاتی مشابه آن خلق کنم.
میرعابدینی در کتابش می گوید: بزرگ علوی رمان های «سالاری ها» (۱۳۵۷)، «موریانه» (۱۳۷۲) و «روایت» (۱۳۷۷) را نیز نوشته، اما در هیچ یک از این آثار نتوانسته است نوآوری مضمونی و ساختاری «چشم هایش» را تکرار کند.
حسین پاینده، منتقد ادبی، نیز این مطلب را تأیید کرده و می گوید: «علوی رمان های دیگری نیز نگاشته که رمان «سالاری ها» از جملهٔ آن هاست که بر سر فراز و نشیب یک خانوادهٔ اشرافی در حدود سال ۱۳۰۰ تمرکز دارد. رمان بعدی او دربارهٔ ساواکی است و عنوانش «موریانه ها» است که در سال ۷۲ منتشر شد و رمان دیگرش تحت عنوان «روایت» در سال ۷۷ چاپ گردید. این سه رمان به لحاظ تکنیک و سایر اصول نویسندگی به هیچ عنوان به پای «چشم هایش» نمی رسد؛ زیرا اگر رمان به ترویج یک ایدئولوژی بپردازد، دیگر نمی توان آن را رمان نامید.»
پاینده دربارهٔ بزرگ علوی نظر می دهد: من بر این باورم که بزرگ علوی همانند بسیاری از دیگر نویسندگان ما همچنان ناشناخته مانده است و جالب این است که خود او در این باره می گوید که اطرافیانش به او بی توجه بودند و نقل قولی از اوست که می گوید همکارانش تعریف و تمجید خود را به او می خورند، و اگر نامش را در روزنامه ای می خواندند، به هیچ وجه درباره اش نمی گفتند و این موضوع می تواند برای بسیاری از نویسندگان معاصر ما درس بزرگتری باشد که از بی توجهی به آثارشان گلایه می کنند؛ چرا که همچنان نادیده گرفته شدن یک نویسنده ای مانند بزرگ علوی را نیز شاهدیم.
علوی پس از انقلاب سه بار به ایران بازگشت: فروردین ۱۳۵۸، در سال ۱۳۵۹ و فروردین ۱۳۷۱.
میرعابدینی در کتابش می نویسد: علوی آرزوی نویسنده شدن را داشت، اما هر بار موانع مختلفی همانند سیاست، زندان، فعالیت حزبی و تبعید سد راه او قرار می گرفت. او در ۲۸ بهمن ۱۳۷۵ (۱۷ فوریه ۱۹۹۷) بر اثر عارضه قلبی درگذشت و در گورستان برلین دفن شد. در حالی که این حسرت را بر دل داشت: «وقتی می بینم همکارانم چه آثار ارزنده ای نوشته اند… دلم از غم انباشته می شود که چقدر خالی دستی دارم و از خود می پرسم چه شد که اراده داشتی نویسنده شوی و وسط راه متوقف ماندی.»