دکتر پادمهر، جراح و فلوشیپ در زمینه زنان، زایمان و لاپاروسکوپی که عضوی از تیم تخصصی مرکز درمان ناباروری ابن سینا است، به بیان توضیحات درباره بیماری آندومتریوز پرداخت و آن را یکی از علل اصلی دردهای لگنی معرفی کرد. وی توضیح داد که این بیماری در زمره مواردی قرار دارد که علت اصلی آن هنوز مشخص نشده است. بنابراین، این بیماری مربوط به بافتی به نام آندومتر است که در داخل رحم قرار دارد و جنین بر روی آن رشد میکند. در طی هر قاعدگی، این بافت تخریب و سپس دوباره رشد میکند.
پادمهربه طرز شفافتری توضیح داد که علت بنیادی آندومتریوز هنوز ناشناخته مانده است. بافت آندومتر در بیماران مبتلا به آندومتریوز به طور غیرطبیعی در نواحی مختلف لگن و شکم رشد میکند و میتواند حتی بر بافت ریه نیز اثر بگذارد. درگیری تخمدان، منجر به ایجاد کیستهای شکلاتی یا آندومتریوما میشود. این بیماری میتواند لیگامانهای نگهدارنده رحم را پشت رحم، روده بزرگ و همچنین بر روی لولههای حالب که ادرار را از کلیه به مثانه منتقل میکند، تحت تأثیر قرار دهد. به دلیل نفوذ عمیق بافت آندومتریوز به زیر چادرینه شکم، این نواحی نسبت به آندومتریوز آسیب پذیر شده و دردهای لگنی شدیدی ایجاد میکنند.
وی در مورد فرآیند تشخیص آندومتریوز اذعان داشت که گام اول در این زمینه، دریافت شرح حال دقیق از بیماران است. به خصوص نیاز است که در مورد نظم قاعدگی، لکه بینی قبل و بعد از قاعدگی، و شدت دردهای لگنی در زمان قاعدگی سوالاتی مطرح شود. همچنین، سابقه کیست تخمدانی در بیمار و خانواده وی نیز اهمیت زیادی دارد.
این پزشک خاطرنشان کرد که آندومتریوز معمولاً در سنین باروری بروز میکند و به تغییرات هورمونی در این دوره بستگی دارد. به همین دلیل، میتوان گفت که این بیماری از زمان بلوغ شروع شده و به تدریج پیشرفت میکند. به طور کلی، تشخیص این بیماری در سطح جهانی حدود ۷ تا ۱۰ سال پس از شروع نشانهها صورت میگیرد.
وی همچنین به چگونگی تشخیص و درمان دردهای غیرطبیعی لگنی اشاره کرد و توضیح داد که در برخی زنان، دردهای شدید لگنی چند روز قبل و همچنین بعد از قاعدگی بروز میکند که به آنها دردهای بیمارگونه اطلاق میشود. این دردها عمدتاً ناشی از ضایعات عمیق آندومتریوز است که به عمق ۵ میلیمتر زیر صفاق نفوذ کرده و اعصاب ریشهای لگن را به صورت دائمی تحریک میکنند، به طوری که بیمار دردهای غیر قابل تحملی را تجربه خواهد کرد. این دردها ممکن است در مواقعی مانند اجابت مزاج و ادرار کردن و همچنین قبل و بعد از قاعدگی نیز بروز کند. برای تشخیص صحیح، ما از بیماران درباره زمان شروع درد و طول مدت آن سوال میکنیم و عددی برای شدت درد آنها به دست میآوریم.
پادمهر بیان کرد که در حالی که علت آندومتریوز هنوز بهطور دقیق روشن نیست، نبود یک علت به معنای عدم امکان درمان نیست و اگر بیماری به موقع شناسایی شود، قابل درمان خواهد بود.
این پزشک تیم تخصصی مرکز درمان ناباروری ابن سینا افزود که درمان آندومتریوز میتواند شامل درمان دارویی یا جراحی باشد. وی تأکید کرد که درمان باید با توجه به شرایط خاص هر بیمار انجام شود و نمیتوان یک روش واحد را برای همه بیماران در نظر گرفت. وقتی که با شرح حال کامل، احتمال وجود آندومتریوز مطرح میشود، نیاز است که یک سونوگرافی داخلی برای زنان متأهل و یا از طریق مقعد برای دختران با کمک پزشک رادیولوژیست و پزشک متخصص انجام شود. همچنین، سونوگرافی از کلیه نیز برای همه بیماران باید انجام گردد. بدین ترتیب، اعضای درگیر آندومتریوز مشخص شده و نقشه بیماری ترسیم میشود و تیم جراحی لاپاروسکوپی آندومتریوز قبل از عمل اطلاعات کاملی از گسترش بیماری خواهد داشت؛ در نتیجه، تمامی تمهیدات لازم برای عمل جراحی بیماران فراهم میشود.
پادمهر تأکید کرد که نکته حائز اهمیت این است که بیمار مبتلا به آندومتریوز فقط باید یک بار عمل شود و آن عمل باید به صورت کامل انجام گیرد و ضروری است که نحوه انجام عمل جراحی لاپاروسکوپی تحت نظارت تیم تخصصی آندومتریوز باشد، چرا که عمل جراحی باز در درمان این بیماری مناسب نیست.
وی همچنین بر این نکته تأکید کرد که درمان آندومتریوز یک فرآیند فوق تخصصی است و به همین دلیل، چه در قالب درمان دارویی و چه جراحی، باید در مراکز تخصصی آندومتریوز انجام گیرد.
دکتر محمد اکبری، جراح و متخصص زنان و زایمان و فلوشیپ ناباروری و سقط مکرر و عضو تیم تخصصی مرکز درمان ناباروری و سقط مکرر ابن سینا، در مورد بهترین زمان برای درمان آندومتریوز بیان کرد که علائم بروز این بیماری معمولاً با دردهای شدید قاعدگی یا ناباروری یا هر دو همراه است. در مورد هر بیمار بر اساس شرایط او تصمیمگیری میشود و ممکن است درمان به صورت دارویی یا جراحی لاپاروسکوپی انجام شود.
دکتر اکبری همچنین به این نکته اشاره کرد که احتمال بروز بیماریهای بدخیم در تخمدانها در خانمهای مبتلا به آندومتریوز حدود یک درصد بیشتر از زنانی است که به این بیماری مبتلا نیستند.
این جراح و فلوشیپ زنان، زایمان و لاپاروسکوپی، تأکید کرد که اگرچه آندومتریوز بر شکل و ساختار لگن و لولههای رحمی و باروری تأثیرگذار است و میتواند بر بافت و فولیکولهای تخمدان آثار مخربی بگذارد، اما این بدان معنا نیست که تمام بیماران مبتلا به آندومتریوز نابارور هستند. در فرآیند درمان این بیماران، همواره حفظ باروری مد نظر قرار میگیرد و آنها در مرکز ناباروری ابن سینا که به طور خاص کلینیک آندومتریوز دارد در ابتدا بر حفظ باروری بیمار تأکید میشود و سپس درمانهای دارویی یا جراحی پیشنهاد میگردد.
علل دردهای لگنی
دکتر اعظم محمد اکبری، جراح و متخصص زنان و زایمان و فلوشیپ ناباروری و سقط مکرر، با اشاره به وجود علل متعدد برای دردهای لگنی به جز آندومتریوز، اظهار داشت: هرگونه آسیبی که به احشاء لگن از جمله دستگاه گوارش، ادراری یا تناسلی وارد شود ممکن است منبع دردهای مزمن لگنی باشد.
وی در توضیح این که آیا همه دردهای لگنی غیرطبیعی محسوب میشوند یا خیر، اظهار کرد: حدود ۶۰ درصد از زنان دردهای قاعدگی را تجربه میکنند. این دردها معمولاً از حدود یک تا دو سال بعد از شروع قاعدگی حس میشوند و دردهای قاعدگی که به صورت دورهای رخ میدهند، به ویژه اگر چند ساعت قبل از شروع قاعدگی آغاز شده و تا دو یا سه روز پس از آن ادامه یابند، طبیعی یا فیزیولوژیک تلقی میشوند. به طور کلی، زنانی که درد قاعدگی دارند معمولاً در سایر روزهای ماه از درد لگنی رنج نمیبرند، یعنی در محوطه لگن هیچ آسیبی وجود ندارد. این دردها بهدلیل نوسانات طبیعی هورمونی ایجاد میشوند، اما اگر دردها در یک ماه به صورت نامنظم و طولانی بروز کند و شدت آن به حدی باشد که بیمار مجبور به مراجعه به پزشک شود، این دردها غیرطبیعی به حساب میآیند.
دکتر اکبری به این نکته اشاره کرد که شیوع واقعی آندومتریوز به طور دقیق اندازهگیری نشده است و دردهای لگنی ناشی از این بیماری در بسیاری از مواقع تشخیص داده نمیشوند. در واقع، گاهاً بیماران به موقع مراجعه نمیکنند و تحت بررسیهای کافی قرار نمیگیرند یا پزشکان به مشکلات آنها، تشخیصهای دیگری جز آندومتریوز میدهند. به طور کلی، برآورد شده است که تقریباً ۱۰ درصد از زنان در سنین باروری به آندومتریوز مبتلا هستند، البته این میزان در میان زنان نابارور بالاتر است. همچنین، نرخ ابتلا به آندومتریوز در کشور ما با دیگر کشورهای جهان تفاوت چندانی ندارد.
دکتر محمد اکبری همچنین اذعان داشت که درد مزمن لگن یک تشخیص مستقل به شمار میآید و بهویژه بهدلیل پیچیدگیهای آن، نمیتوان به راحتی علت درد را شناسایی کرد و به درمان آن پرداخته شود؛ بلکه لازم است چندین مؤلفه را به طور همزمان مد نظر قرار دهیم. برای دستیابی به بهترین روند درمان، دریافت شرح حال از بیمار بر مبنای این که این درد در کدام ناحیه لگن بیشتر آزاردهنده است، آیا شدت آن در طول روز یا شب تغییر میکند و آیا تحت تأثیر فعالیت فیزیکی قرار میگیرد، اهمیت بالایی دارد.
وی همچنین خاطرنشان کرد که در کنار خوشحال کردن بیمار، علائم همراه با درد نیز مورد ارزیابی قرار میگیرد. بهعنوان مثال، اگر بیمار علائم گوارشی، ادراری یا خونریزیهای غیرطبیعی همراه با درد داشته باشد، این علائم مشروح میشوند. سپس معاینه فیزیکی دقیق، نقاط حساس و دردناک بیمار را شناسایی میکند. نهایتاً، بر اساس نتیجه بررسیها و آزمایشهای تصویری نظیر سونوگرافی و ام آر آی، برنامه درمانی شامل درمان دارویی، جراحی و حمایتهای روانپزشکی برای این بیماران تعیین میشود.