هر سال، تصادفات جادهای جان شمار زیادی از هموطنان ما را میگیرد و خسارتهای انسانی و مالی قابل توجهی بهدنبال دارد. براساس آمار رسمی، در سال گذشته بیش از ۱۷ هزار نفر از ایرانیان در سوانح رانندگی جان باختند.
بهجز عللی همچون خطای انسانی یا شرایط خطرناک جاده، که ممکن است بهعنوان دلایل مهم وقوع تصادفات در ایران در نظر گرفته شوند، یک سؤال کلیدی برای بسیاری از افراد مطرح میشود: چرا تعداد مرگهای ناشی از تصادفات برای سرنشینان خودروها بالاست؟
نگرش غالب در این خصوص که بارها توسط مقامات پلیس کشور نیز تأکید شده، این است که علت بالای مرگ و میر در تصادفات به خودروهای نامناسب و غیر استاندارد و بدنههای ضعیف آنها مرتبط است که در هنگام برخورد قادر به حفاظت از جان سرنشینان نیستند.
در واقع زمانی که به ایمنی، کیفیت و استاندارد یک خودرو در راستای محافظت از سرنشینان آن در حوادث صحبت میکنیم، دقیقاً چه مواردی را در نظر داریم و کدام اجزای خودرو افزون بر دیگران در این زمینه تاثیرگذارند؟
* اجزای حیاتی خودرو در هنگام تصادف
برای بررسی این موضوع، ابتدا لازم است با ساختار کلی یک خودرو و اجزایی که بهطور مستقیم در حفظ امنیت سرنشینان در حوادث نقش دارند، آشنا شویم و بفهمیم کدام بخشهای خودرو در تصادفات اهمیت بیشتری دارند و باید با ایمنی قابل قبولتری طراحی شوند.
شاید اولین جزئی که ذهن افراد را درباره ایمنی خودرو در حوادث به چالش میکشد، بدنه آن باشد، اما واقعیت این است که شاسی خودرو که بهعنوان اسکلت آن شناخته میشود، نقش حیاتیتری در حفاظت از جان سرنشینان در زمان تصادف ایفا میکند.
شاسی بهنوعی از اجزای یکپارچه و منظم است که مجموعهای از قطعات نظیر سیستم تعلیق، چرخها، فرمان و اکسل بر روی آن نصب میشود. پس از این، بدنه خام، موتور، دیفرانسیل و سایر اجزای اصلی بر روی شاسی قرار میگیرند. بعد از نصب این اجزای کلیدی، دیگر بخشهای برق، مکانیک و تزئینی از جمله چراغها، شیشهها، صندلیها و … در مکانهای خاص خود قرار میگیرند و یک خودرو کامل شکل میگیرد.
به واقع، یکی از حیاتیترین عناصر یک خودرو که ایمنی و استحکام آن در تصادفات مستقیماً بر حفظ جان سرنشینان تأثیر دارد، شاسی خودروست. شاسی بهعنوان سازه اصلی بدنه اتومبیل عمل کرده و همین ساختار است که اهمیت بالایی در ایمنی سرنشینان در زمان تصادفات دارد.
شاسی و بدنه در کنار سیستم پیشرانه، بهعنوان بخشهای اصلی هر وسیله نقلیه تلقی میشوند و از درجه اهمیت بالایی برخوردار هستند. شاسی که بهعنوان فریم خودرو نیز یاد میشود، از فولاد بسیار محکم و مقاوم ساخته شده تا بتواند بار سنگین سایر اجزای خودرو را تحمل کند و در برابر ضربات مقاومت کند.
بسیاری از سیستمهای کلیدی مانند سیستم ترمز، کنترل و بخشی از پیشرانه بر روی فولاد شاسی قرار دارند. لذا شاسی باید استحکام بالایی داشته باشد؛ توانایی تحمل وزن و تنشهای وارده خودرو را حفظ کند؛ بتواند ضربات را جذب کرده و از تغییر شکل اصلی در قسمتهای حیاتیاش جلوگیری نماید. تمامی این ویژگیها برای یک شاسی با کیفیت الزامی است و فقدان آنها میتواند به مشکلات جدی برای خودرو منجر شود.
خودروسازان بر این باورند که ایمنی سرنشینان و راننده باید در اسکلت خودرو اولویت داشته باشد و نه ایمنی اجزای یدکی خودرو، برای همین ممکن است طراحی ظاهری خودرو، بهخصوص در قسمت بدنهشان، به نظر ضعیف بیاید، در حالی که در اسکلت خودرو باید از فولاد با استحکام بالا استفاده شود تا در تصادفات آسیب کمتری به سرنشینان وارد آید. البته در برخی مقاطع انتظار استحکام بالا و در در برخی دیگر انتظار شکلپذیری بالا میرود، بنابراین هر بخش نسبت به جایگاه خود در خودرو وظایف خاصی به عهده دارد.
در بخش بدنه خودرو همچنین روند تولید بهگونهای پیچیده طراحی شده که هم استحکام قطعات نصبشده حفظ شود و هم خودرو وزن مناسبی داشته باشد.
اکنون خودروسازان باید به این سؤالی کلی بپردازند: آیا این ساختار فلزی ـ بهاصطلاح قفس فولادی ـ که در امنیت و حفظ جان سرنشینان در تصادفات نقش اصلی را ایفا میکند، از ایمنی و کیفیت مورد نیاز برخوردار است؟
برای پاسخ به این پرسش، ضروری است که نخست، بررسی کنیم آیا مواد اولیهای که خودروسازان در تولید شاسی و بدنه از آن استفاده میکنند، استانداردهای مورد نظر را داراست یا خیر؟ و ثانیاً، آیا شرکتهای خودروساز در پروسه طراحی تا تولید، توان و تکنولوژی لازم برای بهکارگیری این مواد اولیه بهمنظور ساخت یک بدنه مستحکم و ایمن را دارا هستند و یا خیر؟
* آیا مواد اولیه استفادهشده در بدنه خودرو استاندارد است؟
در کارخانهها و کارگاههای خودروسازی تنها از یک فلز برای ساخت خودرو استفاده نمیشود، بلکه سازندگان از انواع مختلفی از فلزات شامل فولاد، آلومینیوم، آهن و تیتانیوم در بخشهای مختلف خودرو بهره میبرند. فولاد بهطور معمول در ساخت شاسی و پانل بدنه استفاده میشود، دلیل این کار ویژگیهای خاص فولاد است، اما لازم به ذکر است که تنها فلز مورداستفاده در بدنه خودرو، فولاد نمیباشد و از متریالهای دیگری نیز مانند آلومینیوم، آهن و تیتانیوم استفاده میشود.
ورق گالوانیزه بهعنوان یکی از محصولات کلیدی در صنعت خودروسازی شناخته میشود بهگونهای که قیمت آن میتواند بر هزینه نهایی خودرو تأثیر بگذارد. این محصول بهدلیل خاصیت بسیار خوب در برابر زنگزدگی، خوردگی، قابلیت انعطاف و رنگپذیری بالا، همچنین ظاهر صاف و یکدست در ساخت بدنه خودرو کاربرد دارد. ضخامت ورق بدنه خودرو معمولاً بین ۰.۴ تا ۲ میلیمتر و عرض آن نیز در حدود ۸۰۰ تا ۸۸۰ و ۱۰۰۰ میلیمتر متغیر است.
در کشور ما، خودروسازان برای ساخت شاسی و بدنه فلزی خودرو از مواد اولیه داخلی و وارداتی استفاده میکنند. به قطعات بهکاررفته در ستونهای خودرو ورقهای با استحکام بالا یا حتی فوق استحکام بالا میگویند.
در حال حاضر عمده فولادی که بهعنوان ماده اولیه شاسی و بدنه خودرو در صنایع خودروسازی داخلی بهکار میرود، بهوسیله شرکت فولاد مبارکه تولید و تأمین میشود و دیگر مواد اولیه که امکان تولید آن در داخل وجود ندارد، از طریق واردات تأمین شده و میشوند.
بنا بر درخواست خودروسازان داخلی، عمده ورق فولادی بدون پوشش که در ساخت بدنه خودروهای داخلی کاربرد دارد، با رعایت الزامات استاندارد (EN۱۰۱۳۰) برای خودروسازان ارائه میشود.
اکنون سؤالات مهمی به وجود میآید: اولاً، آیا خودروسازان بهدقت مواد اولیه استاندارد و باکیفیت را از شرکت فولاد مبارکه درخواست میکنند؟ ثانیاً، آیا شرکت فولاد مبارکه این مواد اولیه مورد درخواست را با همان استاندارد و کیفیت ارائه میدهد یا خیر؟ ثالثاً، آیا امکان درخواست و تحویل مواد اولیه با کیفیت و استاندارد بهتر و بالاتر در سطح بینالمللی وجود دارد یا خیر؟ اگر پاسخ منفی است، علت این امر چیست و دلیل آن عدم تأمین از محل واردات چیست؟ و رابعاً، آیا خودروسازان مواد اولیه وارداتی را مطابق با استانداردهای جهانی و با کیفیت مطلوب خریداری میکنند یا خیر؟
* آیا خودروسازان در فرایند طراحی و تولید خودرو به تمامی استانداردها اهمیت میدهند؟
اگر فرض کنیم که تمامی مواد اولیه داخلی و وارداتی بهکار رفته در خودروهای ایرانی دارای استانداردهای بینالمللی هستند و در عین حال اگر اشکال در کیفیت بدنه وجود داشته باشد، باید نقص را در فرایند طراحی و تولید خودرو جستجو نمود.
سه عامل اصلی که در طراحی و ساخت بدنه خودرو مورد توجه خودروسازان قرار میگیرد، شامل کاهش هزینه، کاهش وزن و افزایش استحکام میباشد. خودروسازان بر این باورند که یافتن موادی که هر سه ویژگی را داشته باشد، کار دشواری است. فولادهای با استحکام بالا میتوانند در ضخامتهای پایینتری تولید شوند که موجب کاهش وزن خودرو میگردد، ولی قیمت آنها در مقایسه با فولادهای معمولی بیشتر است. همچنین در طراحی خودرو، جانمایی دقیق قطعات باید صورت گیرد تا ضمن کاهش مصرف سوخت، وزن خودرو نیز کاهش یابد.
این بخش، اصلیترین موضوعی است که باید مدنظر خودروسازان قرار گیرد و آن رعایت استانداردهای ۸۵ گانه است.
حال سؤالات مهمی که خودروسازان در این قسمت باید به آنها پاسخ دهند، این است: آیا تمامی استانداردهای ۸۵ گانه در فرایند طراحی و تولید خودرو رعایت میشود؟ و فاصله استانداردهای ۸۵ گانه ایران با استانداردهای جهانی چه اندازه است؟
* آیا فرایند تست خودروهای ایرانی به درستی انجام میشود؟
پس از مراحل طراحی و تولید یک خودرو، پیش از صدور مجوز برای تولید انبوه، خودرو باید مورد آزمایش تصادف قرار گیرد.
در آزمایشهای تصادف مشخص میشود که خودرو در زمان تصادف چه آسیبهای جانی به همراه خواهد داشت، مثلاً در تصادف چه اتفاقی برای سقف و ستونهای دربها میافتد و ممکن است به سرنشینان چه آسیبی برسد؟
علاوه بر این، احتمال اینکه میله فرمان و تجهیزات داخل موتور در زمان تصادف به داخل اتومبیل وارد شوند و به سرنشینان آسیب برسانند، چقدر است؟ بهطور منطقی، خودرویی که کمترین آسیب را به سرنشینان و خودرو وارد کند، بهترین نمره را خواهد گرفت.
برای تسهیل در درک معیارهای تصادف در زمان تست خودرو، از نمادهایی به نام ستارههای ایمنی خودرو استفاده میشود. بر این اساس، هر چه خودرو ایمنتر باشد، ستاره ایمنی آن در زمان تصادف بالاتر خواهد بود.
این ستارهها برای ارزیابی و تست خودروها توسط مؤسسات نظارتی مشخص شدهاند. در میان مؤسسات ایمنی، دو مؤسسه بسیار مشهور وجود دارند؛ مؤسسه دولتی ایمنی و حملونقل جادهای در ایالات متحده (NHTSA) که از سیستم پنجستارهای برای امتیازدهی استفاده میکند و مؤسسه ارزیابی اتومبیلهای نو (NCAP) در اروپا که همچنین سیستم پنجستارهای دارد.
این مؤسسات بر اساس میزان آسیبی که به آدمک درون خودرو وارد میشود، به آنها نمره میدهند. تست تصادف میزان کیفیت یک خودرو و رعایت اصول جذب ضربه در سازه، کیسههای هوا، کمربندها و کاهش نواحی خطرناک برای سرنشینان را ارزیابی میکند.
پنج ستاره ایمنی: در آزمایش تصادف آسیب واردشده به خودرو کمتر از ۱۰ درصد است و سرنشینان در وضعیت سلامت نسبی بهسر میبرند.
چهار ستاره ایمنی: آسیب واردشده به خودرو از ۱۱ تا ۲۰ درصد است.
۳ ستاره ایمنی: آسیب واردشده به خودرو از ۲۱ تا ۳۵ درصد است و سرنشینان در حالت شوک بهسر میبرند.
۲ ستاره ایمنی: آسیب واردشده به خودرو از ۳۶ تا ۴۵ درصد است.
۱ ستاره ایمنی: آسیب واردشده به خودرو بیش از ۴۶ درصد است و وضعیت سلامتی سرنشینان رضایتبخش نخواهد بود.
در اینجا سوالاتی برای خودروسازان مطرح میشود: اولاً، آزمایش تصادف خودروهای تولید داخل در کجا انجام میشود؟ آیا در داخل کشور است یا در خارج؟ و ثانیاً، رویکرد ستاره ایمنی خودروهای داخلی در کدام رتبه قرار دارد؟ چرا نتایج آزمون های خودروهای داخلی بهصورت شفاف اعلام نمیشود؟
* آیا نهادهای نظارت بر استاندارد بهدرستی عمل میکنند؟
سازمان ملی استاندارد ایران و وزارت صمت از مؤسسات حیاتی هستند که موظفند مراحل تولید هر خودرو از طراحی و تولید تا ساخت نهایی و آزمایش را زیر نظر داشته باشند تا استانداردهای ۸۵ گانه و دیگر مسائل ایمنی خودرو بهخوبی رعایت شود.
سازمان ملی استاندارد ایران و وزارت صمت باید به این پرسشها پاسخ دهند: آیا نظارت دقیقی بر رعایت همه استانداردهای الزامی در تولید خودرو وجود دارد یا خیر؟ آیا استانداردهای ایمنی تولید خودرو در ایران با معیارهای جهانی همخوانی دارد یا خیر؟ و اگر جواب منفی است، دلیل آن چیست؟